کرشمه - موسیقی ایرانی

 میرزا عبد الله (۱۲۹۷-۱۲۲۲)
وی قبل از هر چیز به عنوان تدوین گر ردیف و انتقال دهندهء آن به نسل بعر و احیا کنندهء سه تار مطرح است. نوازندگی وی تحت تاثیر شیوهء پدرش علی اکبر فراهانی و آقا غلام حسین ، عمو زاده و ناپدریش بود که هر کدام از نوازندگان بی بدیل عصر قاجار محسوب میشوند.

» میرزا حسین قلی (۱۲۳۰-۱۲۹۴)
ساز آقا حسین قلی یکی از قلل رفیع تار نوازی است. انچه از تکنوازی های باقیمانده از او به گوش می رسد دارای شاخص زیر است :

• سرعت و چابکی در مضراب و پنجه
  ریزهای خوش طنین و پر
• استفاده از کنده کاری و تزیینات فراوان با دست چپ هنگام مضراب زدن
• جملات پیچیده و پشت سر هم
• اجرای تریل و اشاره های دو سیمه
• شفافیت منحسر به فرد
• دور و نزدیک کردن مضراب به خرک هنگام ریز زدن
• خلاقیت در ارائهء تکنیکهای بدیع در نوازندگی ، مانند استفاده از انگشت های دست راست به جای مضراب.
• اجرای جمله های کوتاه بدون مضراب و با استفادهء بیشتر از پنجه کاری
• برداشت آزادتر و خلاق از ردیف و ترکیب عناصر آن به شکلی تازه
• استفادهء بیشتر از سکوت.

» غلام حسین درویش (۱۲۵۱-۱۳۰۵)
مهم ترین ابتکار درویش خان اضافه کردن سیم واخوان (سیم پنج فعلی یا سیم هنگام) به تار و گسترش قطعه در فرمهای پیش درآمد ، چهارمضراب ، تصنیف و رنگ و توجه جدی به امر آموزش است.
شیوهء نوازندگی او پرصلابت و در عین حال بسیار لطیف و با احساس بود. درویش آخرین نوازنده ای بود که تمام موارد نوازندگی در دوران اول تار نوازی را دارا بود.

» علی نقی / کلنل وزیری (۱۲۶۶-۱۳۵۸)
شاید وزیری به علت آشنایی کامل و تسلط کامل به شیوهء  قدما نزدیک ترین شیوهء نوازندگی را -به لحاظ صدا دهی وشیوهء مضراب زدن- به میرزا حسین قلی داشته باشد.
از انجا که وی در بسیاری از قطعاتی که ساخته به دنبال بیان جدیدی در موسیقی ایرانی بوده است ، تغییراتی کلی در نوازندگی ساز ار بوجود آمد.
مهم ترین این تغییرات :

• استفاده از پاساژهای طولانی
• به کار گیری دوبل نت و آکوردهای سه تایی ، گلیساندو و استفاده از مالش های عرضی (vib)
• توجه بیشتر به نوانس و عمده کردن آن (متفاوت با شیوهء قدما)
• استفاده از ریزهای بدون تک
• قوی و ضعیف کردن ریز
• عدم اتکا به ردیف ، بداهه پردازی بیشتر همراه با غلبهء اهنگسازی بر ردیف نوازی.
• استفاده از همهء سیم ها و انگشت گذاری های متنوع و بدیع
• ساخت اتودها و قطعه های مختص تـــار
• ابتکار در مضراب بندی های متنوع
• تلاش در جهت تصویری کردن موسیقی
• شروع ساخت ردیف مبتنی بر تکنیک های عالی با ویژگی های تار برای افزایش قدرت نوازندگی
• افزایش پرده ها و طول دسته ی ساز
• ابتکار ساخت تار با وسعت صوتی متفاوت (تار سوپرانو و بم تار)

قابل ذکر است که او اولین تلاش را در جهت ثبت ردیف موسیقی ایرانی به عمل آورده است.

» موسی معروفی (1268-1344)
در شیوه و سبک تا حدود زیادی پیرو قدما است و از ویژگی ی انان در نوازندگی برخوردار است.
از مهمترین آثار وی :

• تدوین و گرد آوری و ثبت ردیف
• ساخت قطعه در فرمهای کلاسیک ایرانی و جدی گرفتن امر آموزش
• حضور در عرصه های اجرای صحنه ای و ضبط موسیقی

تلاشهای ایشان در بالابردن موقعیت اجتماعی موسیقی ایرانی و کمک در تدوین متد آموزش تا شایان توجه است.

» یحیی زرین پنجه (۱۲۷۶-۱۳۱۱)
ویژگی های مهم این هنرمند :

• قدرت و سرعت چشم گیری در اجرای مضراب و انگشت گذاری
• پرکاری و ممارست و تمرین فراوان
• ترکیب خلاق جملات در اجرای ردیف و جوشش ضربی های تند از درون گوشه ها
• ریزهای منحصر به فرد
• اجرای نغمه ها به صورت یک سیمه روی سیم های سفید (در تار هر بر خلاف سه تار به هر دوی سیم های سفید ضربه می زنند. یعنی از بالا به پایین و به هر دو / نواختن نغمه ها و اجرای انها با یک سیم کاری بس دشوار است.)
• قدرت اجرا در سیم بم با سونوریتهء قابل توجه
• خوش سلیقگی و ملاحت در اجرای قطعه های ضربی
• ویبره های (vib) ، همزمان با مضرابهای راست و چپ در ریز با دامنه ء تغییر نسبت به دیگر نوازندگان.

» علی اکبر شهنازی (1276-1363)
اگر علی اکبر شهنازی را عصاره و چکیدهء نسل اول معرفی کنیم سخنی به گزاف نگفته ایم. چراکه ضمن استعداد سرشار و تلاش و پشتکار بینظیر ، فرزند آقا حسین قلی بوده و محضر درس پدر و عمویش میرزا عبدالله را درک نموده است. به طوری که در چهارده سالگی نوازنده ای چیره دست بوده و از صدای ساز ایشان به همراه آواز جناب دماوندی در دورهء اول ضبط ، صفحاتی موجود است. (در این صفحات صدای استاد دماوندی در پایان اینگونه نقل می کند : علی اکبر شهنازی تار می نوازد ... ماشاءالله)
شاید شیوهء نوازندگی وی را بتوان به دو دوره تقسیم کرد :
در دورهء اول بیشتر تحت تاثیر فضای ساز پدر و عمویش بود. از این دوره صفحه ای به نام «با یاد پدر» میرزا حسین قلی (شور) موجود است.
ر دورهء دوم در ساز وی به دلیل تحت تاثیر در محیط اجتماعی ، تفکر غالب زمانه و گسترش تجربیات شخصی در تکنوازی تغییراتی بوجود آمد و باعث پیدایش شیوه ای شخصی ، با شکوه و منحصر به فرد شد. مختصات عمدهء ساز وی در دورهء دوم بدین شرح است :

• استفاده از مضراب بلندتر نسبت به گذشتگان
• بکار گیری انواع ریز از نظر نرمش ، درشتی ، شدت ، عمق و تعداد در واحدزمان
  ایجاد نوانس های متنوع با تغییر فشار دست راست روی خرک
• استفاده از چپ های مکرر با شدت ها ، دامنهء چرخش و نوانس های متفاوت
• استفاده از ضربه زدن با چوبهء کاسه با مضراب در قطعه های ضربی برای دست یابی به رنگ آمیزی جدید
• ابتکار بدیع در انگشت گذاری ضمن تسلّط و اتکا به شیوهء قدما از جمله کندن سیم بــم با شست . استفادهء بیشتر از همزمان گرفتن سیم های اول و دوم و سیم بــــــــم
• گلیساندو و اجرای نت های نا مشخص در انتهای بعضی جمله ها با حرکت دست چپ به سمت ناقاره (بدون فشار دادن سیم روی دسته ســـــــــاز)
• گلیساندو های رفت و برگشتی
• استفاده از نت های هم صدا و هم نام در سیم های مختلف
• اجرای دوبل نت
• به کار گیری بیشتر و متنوع تر خفه کردن (گاهی گرفتن یکباره و همزمان همه سیمها).
• اجرای دو سیمه
• اجرای پاساژهای سریع در سکوت های بین جمله ای

یکی دیگر از وجوه بارز این هنرمند ، توجه و صرف سالیان طولانی عمر به آموزش و انتقال فرهنگ فاخر موسیقی ملی و نوازندگی تار ، اجرای ردیف میرزا حسین قلی و تدوین ردیف عالی تـــار با ضربی های متنوع و گسترش تکنیک های نوازندگی تــــار است.

بررسی خصوصیات سایر تار نوازان در قسمت بعدی ...

نمودار ارتباط اموزشی تار نوازان در دورهء قدیم و جدید

برای دریافت تصویر واضح «اینجا» کلیک کنید