پی نوشت: این مطلب در وبلاگ سابق کرشمه منتشر شده بود که به علت هک شدن وبلاگ در دسترس نبود.

تار را می توان یکی از اصیل ترین سازهای ایرانی به شمار برد. همچنین می توان تار و سه تار را از یک خانواده دانست که به مانند دو برادر ولی با تغییراتی (تغییراتی از قبیل از قبیل اندازه ، نوع و شیوهء نواختن ، سیم ها ، و هارمونی صدا) به هم شبیه اند.

تار سازي است از دسته سازهای سيمي مضرابي. این گونه روایت شده که از زمان قاجاريه به بعد جزء يكي از سازهاي ملي در آمده و با آن مي توان كليه نغمات متداول ايران را بخوبي اجرا نمود.
از نظر معنوي به معناي تار موي ، تار ابرشم ، زه ، وتر ، رشته و به اصطلاح امروز سيم و امثال آن است . در ساز شناسي لفظ تار به معناي يك ساز مستقل است.

اسامي اجزاي مختلف تار ازين قرار است : سيم گير ، كاسه ، نقاره ، دسته ، پوست ، خرك ، پرده ها ، شيطانك ، پنجه ، مضراب ، سيم ، گوشی.

آنچه مسلم است ما تا دوره صفويه سازي بنام و شكل تار امروزي نداشتيم زيرا در نقاشي هاي آن دو رده هم اثري از آن ديده نمي شود ، در صورتي كه در مجلس بزم تالار چهل ستون اصفهان كمانچه و عود و سنتور را مي بينيم. در دوره قاجار تار يكي از اركان موسيقي ايراني شده است. ساز ديگري هم از نوع تنبور و سه تار در ايران داريم كه دو تار ناميده مي شود و در ميان تركمن هاي دشت گرگان نيز معمول است ، شايد بتوان در قفقاز كه نوعي از تار بسيار معمول است سابقه قديمي تري براي آن پيدا كرد. ۱

سیم های این ساز : سيم هاي تار اقتباس از سه تار است منتها براي اين كه صدا قوي تر شود سيم هاي اول و دوم زرد و سفيد را به طور تایی بسته اند و پنج سيم پيدا كرده است و سيم ششم چنانكه معروف است بعدها به وسيله غلام حسين درويش خان از روي سه تار به آن اضافه شده است.
تار دارای شش سیم می باشد : دو سیم اول یک جنس و به جنس فولاد هستند که با هم کوک می شوند.
دو سیم دوم که بعضاً نارنجی یا زنگ رنگ هستند معروف اند به سیم سل که با هم کوک می شوند و همچنین اندازه و قطر آن باید به اندازهء دو شماره از سیمهای سفید بزرگ تر باشد.
سیم پنجم یعنی سیم هنگام که در کوک آن در اجراهای موسیقی متفاوت است و باید از جنس دو سیم اول یعنی سیم های سفید باشد.
سیم ششم یعنی سیم بم از جنس برنج است که کوک ان در اجراها و دستگاه های موسیقی متفاوت است.

دستهء ساز : روي دسته تار دو استخوان كلفت و بزرگ قرار دارد كه از استخوان شتر و يا استخوان پشت ماهي است . در وسط اين استخوان چوب قرار دارد كه پرده ها روي آن بسته مي شوند .

پرده ها : حداقل پرده های این ساز ۲۵ عدد است و می توان این عدد را به ۲۸ و بیشتر نیز رساند. چنانچه بر روی سازهای اساتیدی چون کیوان ساکت ملاحظه می شود ، به دلیل افزایش صدا دهی ساز تعداد پرده ها بیشتر از حد معمول آن هستند.
جنس اين پرده ها از زه يا روده گوسفند است. طول تار معمولا 96 تا 93 سانتي متر است . طول سيم مرتعش يعني فاصله خرك تا شيطانك 66 سانتي متر است .

کاسه و نقاره : جعبه طنيني تار كاسه اي است مركب از دو قسمت ؛ كه بزرگتر را كاسه و كوچكتر را نقاره مي نامند که هر کدام به صورت یک قلب نقش بندی شده است که این دو قلب به یکدیگر چسبیده اند.
روي دهانه ی کاسه و نقاره پوست نازك بره كشيده شده است. این پوست موجب می شود که بازتاب صدا پس از ارتعاش سیم ها بیشتر شود. این در حالیست که در سه تار به جای پوست از یک قطعهء چوبی استفاده می شود و یکی از دلایلی که موجب می شود سه تار صدایی آرام تر پیدا کند همین قطعهء چوبیست. جنس كاسه و نقاره معمولا از چوب درخت توت و چوب دسته را از فوفل يا گردو انتخاب شده است .

اتصال سیم ها : محل اتصال سيم ها به كاسه توسط سیم گیر انجام می شود.  خرک ساز ، سیم ها روی پوست نگاه می دارد و در انتها سیم ها توسط شیطانک گرفته می شوند و بوسیلهء گوشی محکم می شوند.

پدر تار ایران علينقي وزيري موسيقي دان معاصر ، با تغيير قطر سيم ها و پوست و امتداد دسته تار روي نقاره ، سه نوع تار ديگر ابداع نمودند و آن ها را تار باريتون تار معمولي ، تار باس و سپران نام نهادند. دامنه صوتي تار دو هنگام و پنج نت است. از do2 تا sol4 و در تار جديد سه هنگام و يك نت وسعت دارد

تار از زبان مشاهیر :

در برهان قاطع آمده است : تا مخفف تار تنبور است ، تار بر وزن مار ، تار موي ، تار ابريشم ، تار ساز و امثال آن

در فرهنگ آنندراج دربارهء تار اینگونه آمده است : تا مخفف تار است و تار ساز ، چون چنگ و تنبور و قانون و امثال آن.

لسان الغیب : «مغني ملولم نوايي بزن           به يكتايي او ، دو تايي بزن»

قاسم مشهدی : رشته عشق چو بگسست ، فغان خاموش است تار تنبور چو ببريد صدايش ببرد.

حضرت مولانا : مي زن سه تا كه يكتا گشتيم مكن دوتايي يا پرده رهاوي يا پرده رهايي

باز هم حضرت مولانا : چنگ و قانون جهان را تارهاست ناله هر تار در فرمان تو

صائب تبریزی : صائب هلاك زمزمه آتشين ماست هر كس كه ناخني به رگ تار ميزند

قا آنی : زمانه ساز طرب مي زند چنانكه بگوش رسد ز زاويه عنكبوت نغمه تار
و باز هم مولانا : تارهاي چنگ را ما نيم ما چونك در سازيم زير و بم زنيم

به طور کلی ساز سه‌تار را سازی درویشی نامیده‌اند. شاید علت آن هم ساده بودن ساختمان سه‌تار و زیبایی صدای آن است. سه‌تار از جنس چوب توت به کاسه ای گلابی شکل نیم کره ای و دسته ای نازکتر از دسته تار در بین آلات موسیقی ایران وجود دارد. وسعت صوت سه‌تار مانند تار دارای فواصل کروماتیک هست. چهار سیم (سفید، زرد، سفید، زرد) از انتهای کاسه متصل به سیم گیر و سر دیگر آنها از طریق شیطانک سه‌تار و یک پردهء تک به گوشه هایی که در انتهای دسته تعبیه شده اند بسته می شود. البته ساز سه تار را معمولا از بهم چسباندن قطعاتی از چوب درست می کنندد ، ولی دیده شده است که اساتید و سازندگان ساز ، سازهایی یک تکّه درست می کنندد.

سه‌تار را با ناخن انگشت اشاره به ارتفاع حدود 2 میلی متر بالا تر از گوشت، با تکیه و قدرت بر مفصل بند دوم انگشت مذکور نواخته می شود. امّا برای راحتی بیشتر این ساز زخمه ای را به خود اختصاص داده است که مانند یک انگشتری در دست می رود و تنها لبهء آن به اندازهء حدودا یک سانتی متر بیرون می ماند. این زخمه نیز دارای جنس های متفاوت است. اما مسلم است که نواختن با ناخن تفاوت زیادی یا نواختن با زخمه دارد. چون جنس این دو یکی نیستت.

طول کاسه 22 تا 18 سانتی متر است و عمق کاسه را بین 12 تا 16 سانتیمتر می گیرن. بر روی کاسه سه‌تار صفحه نازک چوبی تعبیه می شود که خرک بر روی آن قرار می دهند. این خرک یک خرک بسیار کوچک است که ارتفاع آن شاید به نیم میلی متر هم نرسد. در قسمت بالای صفحه به منظور خروج صدا ، چند سوراخ ایجاد می کنندد تا صدای هارمونی از آن بیرون بیاید. دسته سه‌تار به ضخامت 5/5 سانتی متر می باشد که به وسیله زه باریکی روی آن را رو پرده بندی می کنندد. پرده بندی سه تار دو نوع است :اصلی و فرعی.

پرده های اصلی 16 عدد هستند و چهارلایی بسته می شودد. پرده های فرعی نیز 8 عدد هستند که بطور سه لایی در بین پرده های اصلی بسته می شودد. گاهی جمع پرده ها به 28 هم می رسد که در بیشتر سازها این مقدار وجود دارد. اما برای کامل بودن ساز حداقل باید 25 پرده وجود داشته باشد. طول دسته سه‌تار بین 76 تا 80 سانتیمتر است ولی طول دسته از شیطانک به بالا ، بین 40 تا 48 سانتی متر هست.

سیم‌های ساز

نام سیمهای سه‌تار که اهل فن نام آنها را « اوتار» گذاشته اند بدین شرح است:

سیم اول" حاد" یا سیم سفید از فولاد نازک به قطر تقریبی 20 تا 22 میکرون ( در حال حاضر با نت دو زیر خط حامل کوک می شود که بهمین دلیل برخی آنرا سیم دو نیز می نامند ) است.

سیم دوم " زیر" یا سیم زرد یا قرمز از برنز نازک به قطر تقریبی 23 تا 25 میکرون ( در حال حاضر با نت سل زیر خط حامل کوک می شود که بهمین دلیل برخی از اساتید آنرا سیم سل نیز می نامند ) .

سیم سوم" زنگ یا مشتاق" هست به رنگ سفید ، از فولاد به قطر تقریبی 20 تا 22 میکرون ( این سیم در خور مایه آهنگ متغیر کوک می شود که در تار به سیم هنگام معروف است ) که به گوشی آخری بغل دسته بسته می شود. این سیم توسط میرزا محمد تربتی خراسانی ملقب به مشتاق علیشاه در اوایل عهد قاجار اضافه شده ، و از ابتکارات این استاد بزرگ است.

سیم چهارم " بم" یا سیم زرد یا قرمز از برنز نازک به قطر تقریبی 35 تا 40 میکرون ( این سیم نیز در خور مایه آهنگ متغیر کوک می شود ).

کاسهء ساز

کاسه به دو طریق ساخته می شود : یک تکه و چند تکه.

مرغوبترین نوع آن از چوب توت است که بایستی بدون گره باشد و رگه های چوب در اطراف به موازات صفحه قراربگیرد و آبخوری چوب در ته کاسه باشد. ضخامت کاسه بین 3 تا 5 میلی متر است که بایستی در قسمت سیم گیر ضخیم و در قسمت های دیگر نازکتر و نیز طول کاسه در قسمت بالا در حدود 25 و عمق آن 9/12 سانتی متر باشد.

گلوی کاسه در حدود 7 سانتی متر است که به دسته متصل میشد (حدود 7 سانتیمتر از کاسه باید باریک و تقریبا در ردیف دسته قراربگیرد) . قسمتی از گلوی کاسه ، در حدود 4 سانتی متر آن ، به وسیله دسته پر می شود و 3 سانتی متر آن خالی می ماند. داخل کاسه باید صاف و بدون زواید باشد که در غیر اینصورت با اینکه در ظاهر خارج شدن صدا ربطی به چگونگی درون کاسه ندارد اما تغییرات درون کاسه نیز موجب تغییر صدا می شود. عرض کاسه در حدود 8/13 سانتی متر هست.

دستهء ساز

دسته باید از چوبی انتخاب بشود که حداکثر استحکام و حداقل وزن را داشته باشد که معمولا از چوب گردو استفاده می شد. قطر دسته حداکثر 9 و حداقل 7 سانتی متر باید باشد. روی دسته باید قدری محدب باشد. رنگی که برای دسته به کار می رود باید از جنسی باشد که در شرایط مختلف ایجاد چسبندگی نکرده و جلای خود را نیز از دست ندهد. زاویه دسته نسبت به کاسه باید طوری باشد که وقتی خرک و سیمها روی ساز قرار گرفت ، فاصله سیم با سطح زیر آن در ناحیه خرک و قسمت گلوی ساز ، یکسان نباشد بلکه در ناحیه گلو حدود 2 میلی متر سیم پایین تر از ناحیه خرک باشد. این موضوع در انتقال ارتعاشات به صفحه ساز اثر مهمی دارد.

صفحه

صفحه باید از چوب توت بدون گره که دارای رگه هایی ریز باشد انتخاب بشود و رگه ها بایستی به موازات دسنه قرار بگیرد ( یعنی به موازات سیم) چون رگه ها معمولا از ریز شروع و به تدریج درشت تر می شود ، بهتر است رگه های ریز در پایین و رگه های درشت در بالا باشند.

ضخامت صفحه باید در وسط حدود 2 میلی متر و در اطراف آن که به کاسه متصل می شود ، حدود 5/0 میلی متر باشد. صفحه باید محدب بوده و قسمت وسط آن از اطراف در حدود 2 میلی متر بلند تر باشد.

خرک

خرک را معمولا از چوب شمشاد می سازند. طول خرک در قسمت بالا حدود 4 سانتی متر است. خرک به شکل سه پایه ساخته می شود. پایه وسط به صورت منحنی است که حداقل تماس را با صفحه دارد. زاویه های خرک بایستی به شکل منحنی دربیایند . ارتفاع خرک باید طوری باشد که در گلوی ساز فاصله سیم با قسمت زیر آن حدود 5/2 میلی متر باشد . شیارهایی روی خرک تعبیه می کنند که سیم در آنها قرار بگیرد که بایستی حداقل عمق را داشته باشد.

سیم گیر

سیم گیر را معمولا از شاخ بز کوهی می سازند که به شکل بیضی است و ابعاد آن تاثیری در ساز ندارد و اندازه آن بسته به ذوق سازنده است ، و باید طوری باشد که با ساز تناسب داشته باشد . طول سیم گیر مهم نیست ولی عرض آن که قرارگاه سیم هست ، اهمیت دارد.

عرض سیم گیر در حدود 8 میلی متر بیشتر از عرض رویی آن هست ( منظور حداکثر عرض روی دسته است) تا سیم انحراف نداشته و فشار اضافی برش تحمیل نشود. قسمت بالای سیم گیر که سیمها را نگه می دارد ، بایستی به چهار قسمت مساوی تقسیم بشود و این تقسیم به وسیله سه شکاف صورت می گیرد.

شیطانک

جنس شیطانک از عاج یا استخوان هست و گاهی از شاخ بز کوهی هم ساخته می شود و ممکن است که از چوب هم ساخته شود. شیارهای شیطانک نیز مانند شیارهای خرک باید حداقل عمق را داشته باشند. ارتفاع شیطانک حداکثر 5/1 میلی متر هست. بالای شیطانک که محل موازنه سیم هست ، باید بطوری باشد که تماس سیم با شیطانک به حداقل برسد.

پرده

پرده باید ظریف و صاف و محکم باشد. در قسمت پایین دسته چون فاصله پرده ها کم می شود ، بهتر است از پرده نازکتر استفاده بشود. پرده قبل از شیطانک باید محکمتر از پرده های معمولی بسته شود. ضمنا دور و نزدیک بودن آن به شیطانک، در تنظیم صدای ساز موثر است. نوازنده با تجربه خود می تواند جای مناسب آن را پیدا کند.

سوراخهای صفحه

برای ایجاد صدای بهتر، چند سوراخ روی صفحه لازم است. معمولا ده سوراخ بر روی صفحه مشاهده می شود که یک سوراخ بزرگتر از بقیه هست. شکل و نحوه استقرار سوراخها به سلیقه سازنده بستگی دارد.

---- گوش کنید - قطعاتی از سه تار از اساتید موسیقی ----

« استاد جلال ذوالفنون | حجم فایل: 270 KB »
« استاد حسین علیزاده | حجم فایل: 400 KB »
« استاد سعدی هرمزی | حجم فایل: 15 KB »