به رسم همه ی وبلاگ نویسان مطلبی می نویسیم
بارديگر صفحه ي پلاسيده ي زمان، با عبور از ثانيه ها و دقايق و ساعتها ورق خورد و در اولين سرآغاز شب ، با انفجار خورشيد ، تاريکي سکوت بار ديگر شکسته شد. آري باز عيد آمد و باز نوروز ...درخت را بيدار کن و سبزه را مژده روييدن ده که بهار آمده است...

در این سال چیزهای زیادی را از اشخاص زیادی آموختم ... نام نمی برم چون ممکن است نام برخی را فراموش کنم و اسباب دلخوری شود. اما وبلاگ های زیادی هم بودند که در این مدت به من چیزهای دیگری آموختند. چه وبلاگ های موسیقی و چه غیره. در عرصه ی وبلاگ های موسیقی نیز وبلاگهای فراوانی وجود دارد. برخی را در زیر می بینید.

***

مطالب تحریر همیشه از نظر محتوی کامل بود. خیلی ها این وبلاگ را یک مرجع می دانند. که البته همینطور نیز هست. به هر حال مطلب درباره ی رادیوی ایران که یکی از بدیع ترین نوع مطالب این وبلاگ است را همه ی ما خوانده ایم و استفاده کرده اید برای من خیلی جالب بود. در چهار قسمت (و البته تا کنون) . تحریر وبلاگی فعال است که بدون هیچ ادعایی کار خود را ادامه می دهد. 

دل آواز نیز یک دیگر از وبلاگ های موسیقی بود که از وقتی من یادم است به بررسی مسائل بارز موسیقی پرداخته و کمتر به حاشیه پرداخته. این وبلاگ را نمی توانم بگویم از اول ولی از ابتدای امسال می شناسمش. اغلب مطالب این وبلاگ با قلم شیوا و البته زیبای نویسنده ی آن ارزش چند بار خواندن را دارند. دل آواز را همه ی شما می شناسید.


آستان جانان هم یکی از وبلاگ های موسیقی است. این وبلاگ آثار زیبای استاد محمد رضا شجریان را گرد آوری کرده و اکنون به عنوان منبعی برای این آثار شناخته می شود. کار جالب این وبلاگ هم تنها شنیدن آهنگ ها توسط بینندگان بوده است. در هر پست این وبلاگ آهنگی را همراه با مشخصاتش و همراه شعر آن و تکه ای عکس وجود دارد. آن را نیز همه می شناسیم.


نواهای ایرانی ... نام وبلاگی که از چند ماه پیش (شاید از ابتدای شروع بکار این وبلاگ) آن را با نشست های اینترنتی اش می شناسم. متاسفانه من در این نشست ها امکان شرکت را نداشته ام . ولی تلاش های این دوست را در گرد هم آوردن دوستان وبلاگ نویس می بینم. نوشته های دیگر او نیز در باب موسیقی بدیع و نو هستند. این وبلاگ هر از چند گاهی با مطالبی در باب مسائل و مشکلات موسیقی بروز می شود.

چشمه نوش نیز یکی دیگر از وبلاگ های موسیقی است که به بررسی زندگی نامه ، خاطرات و آثار استاد شجریان می پردازد. این وبلاگ نیز حاوی مطالب زیبایی است از خاطرات استاد شجریان گرفته تا بررسی آثار دیگر موسیقی. از این وبلاگ نیز استفاده هایی برده ام.

همایون شجریان ، وبلاگی که با سلیقه ی زیبای نویسنده ی آن هر از چند گاهی بروز می شود. این وبلاگ را با توضیح "نخستین وبلاگ اختصاصی همایون شجریان" می شناسیم . وبلاگی که در خصوص همایون شجریان است نیز گاهی با مطالبی پیرامون جنبه های موسیقی بروز می شود. 

خدای آواز ایرج ؛ نام وبلاگی که آن را با نام مستعار شخصی به نام پرشین فلاورز می شناسیم. نبودن این وبلاگ شاید احتمال رساندن ضربه ای را به هواداران موسیقی ممکن می ساخت. این وبلاگ با مطالب علمی ،  نو بروز می شد. همه ی ما آن را می شناسیم.

دود عود نیز یکی دیگر از وبلاگهای موسیقی است. براستی تا قبل از ایجاد شدن این وبلاگ جای خالی آن در میان وبلاگ های موسیقی حس می شد. این وبلاگ بیشتر به بررسی آواز اصیل ایرانی می پردازد. در مورد مکتب اصفهان می نویسد و بطور کلی مرجعی مناسب برای آواز اصیل ایرانی و مکتب اصفهان می باشد.

کیهان کلهر ... نخستین و  فکر کنم آخرین وبلاگ درباره ی کیهان کلهر. این وبلاگ با یاری دو دوست خوب درباره ی آثار کیهان کلهر ، اجراها و ... بروز می شود. این وبلاگ هم در حد خود توانسته است مرجعی مناسب برای خوانندگان وبلاگ و دوست داران کیهان کلهر فراهم آورد. از این وبلاگ هم بابت زحماتش در عرصهء وبلاگ نویسی و موسیقی تشکر می کنیم.

شجریان نیز نام یکی دیگر از وبلاگ های موسیقی است. این وبلاگ فکر کنم حدود ۲ سالی باشد که در وادی وبلاگ نویسی ، مطلب می نویسد. این وبلاگ با اخبار ، گزارشات ، تصاویر و معرفی آثار استاد شجریان مرجعی مناسب برای دوست داران استاد شجریان است. از این وبلاگ هم بابت تلاشش در وبلاگستان تشکر می کنیم.

وبلاگ آواز نیز گهگاهی با موسیقی ، گهگاهی با بررسی آثار و گاهی نیز دربارهء استاد شجریان و اساتید دیگر بروز می شود.  این وبلاگ نیز زحمات زیادی در وبلاگستان موسیقی می کشد. دو نویسنده با نام های مهدی معتمد و محمد کرمی نور این وبلاگ را بروز می کنند.

با آرزوی زیبا ترین لحظات برای شما
محمد ع م

چندی روز پیش تصمیم گرفتم که مطالب وبلاگ را که توسط خود من نوشته شده بود را دوباره به وبلاگ برگردانم . البته این تعداد فقط چندی از این مطالب را در بر می گیرند .

تار نوازان (در مورد تار نوازان قدیم)
محمد رضا شجریان در مکتب نورعلی خان برومند (خاطرات استاد شجریان)
موسیقی در تعزیه (بررسی چگونگی موسیقی در تعزیه)
سه تار و استاد جلال ذوالفنون (دربارهء استاد جلال ذوالفنون)
تاریخی از موسیقی ایرانی (بررسی موسیقی ایرانی از دید دیگر بهمراه ۱۳ دانلود)
آواز و موسیقی پس از امثال شجریان (بررسی وضع موسیقی پس از شجریان)

حتما الان که این مطلب را می خوانید متوجه تغییر قالب شده اید ... قالبی را که می بینید تقریبا شبیه به قالب قبلی است تفاوت آن هم این است که کمی مرتب تر است.

خوش باشید.

همه ی نشانه ها گواه بر این است که از ابتدای شکل گیری هنر تعزیه در قالب نمایش موزیکال، چارچوب اصلی موسیقی آن، متکی به اصلی ترین الحان شناخته شده ی موسیقی ردیفی ایران یا موسیقی به اصطلاح دستگاهی بوده است. این که چرا و چگونه این نوع موسیقی یعنی موسیقی رسمی یکی از وجوه سه گانه ی ساختار موسیقایی این هنر را تشکیل داده، در حال حاضر برای همه ی پژوهشگران و صاحب نظران موضوعی روشن و پذیرفته است.

گرد هم آیی شاخص ترین هنرمندان و خوانندگان در پایتخت به منظور سامان بخشی و کلاسه نمودن موسیقی ایران و هم زمانی این مهم با رشد، تکامل و عمومیت تعزیه، دلیل موجهی در سود جستن هنرمندان تعزیه از این نوع موسیقی ست. اندک منابع در دسترس گواهی می دهند، خوش آوازترین هنرمندان کشور، مجریان اولیه ی تعزیه بوده اند. باید گفت اساسا پیش از آن که تعزیه از ویژگی ها و شگردهای نمایشی سود ببرد، مضامین آن به صورت شعر و آواز بیان می شده است. نگاهی به آیین ها و مناسک شیعی، به خصوص آوازهای وذهبی ایرانیان در مراسم و مکان های مختلف براین مسئله دلالت دارد. روضه خوان ها، نوحه خوان ها، مرثیه خوان ها، دراویش دوره گرد و مولودی خوان ها اولین کسانی هستند که بدون کمک و ابزار و ادوات موسیقی برای مردم کوچه و بازار آوازهایی را در مدح اولیاء و انبیاء می خوانده اند. در همین رابطه بازبینی و مرور نسخه های قدیمی تعزیه آشکار می سازد که در ابتدای رواج این هنر، آوازخوانان برجسته در برابر هم قرار گرفته و تقریبا به گونه ای صامت، اشعار و دیالوگ های مربوط به تعزیه را به صورت آوازی ادا می نموده اند. این روش در آغاز ظهور تعزیه و قبل از یافتن فرم های پیچیده و دخالت حالات نمایشی امری منطقی است.

دکتر عنایت الله شهیدی نیز بر ساختار مسلط آوازی ( و نه نمایشی ) تعزیه ها در بدو پیدایش آن تأکید ورزیده و می نویسد: « این پدیده در جریان تکامل خود از شبیه خوانی محض به نمایشی مفصل و پیچیده، پیرایه های قابل ملاحظه ای به خود گرفت. از کیفیت اپرا گونه ی آن کاسته شد و به جنبه های تئاتری و نمایشی آن افزوده گشت. »

توجه ریشه ای در ساختمان اولین نمونه های داستانی نسخ موجود تعزیه در برخی منابع قدیمی تر مانند روضة الشهدا نشان دهنده ی این نکته است که اشعار سروده شده و سیر داستانی آن ها قبل از این که اهدافی نمایشی را دنبال نماید، عمدتا جهت مکالمات شعری و مشاعره ی آوازی مورد نظر بوده است.

بررسی نسخه های قدیمی به آسانی معلوم می دارد که اساسا این حجم عظیم اشعار در یک نسخه در صورتی که بخواهد تمام و کمال با هنر نمایش همراه شود، از نظر زمان اجرا، نه تنها دشوار بلکه تقریبا ناممکن است. بررسی نسخه های کاشی مجلس حضرت ابوالفضل(ع) که داستان آن با کمک نزدیک به شش صد بیت شعر تدوین شده است، نشان دهنده ی شکل و ماهیت آوازی مجالس ابتدایی تعزیه است.

از اواسط دوره ی قاجار با حضور صاحب نام ترین آوازخوانان در پایتخت و جذب آنان جهت اجرای تعزیه تأکیدی مجدد بر این موضوع است که در ابتدای امر، لحن خوش و آواز مقدم بر هنر نمایش بوده است. باید گفت، تقریبا ما فاقد سندی هستیم که بتواند به گونه ای شفاف و صریح، فرم اجرایی و آوازی ابتدایی ترین اشکال و نوع آوازهای عزاداری شیعیان در دوره ی صفویه را روشن سازد. حتی سفرنامه نویسان این دوره نیز به غیر از اشارات مختصری که به طور کلی درباره ی دسته ها و گروه های عزاداری داشته اند، از نوع موسیقی آن ها سخنی به میان نیاورده اند. اما جذب خوانندگان موسیقی سنتی و تشویق وترغیب آنان ازسوی دربار درجهت اجرای تعزیه ها علاوه بر تأثیر ونفوذ قابل ملاحظه ی مجالس سوگ در اذهان عمومی به ساختار موسیقی تعزیه نیز تشخص آشکاری بخشید. آگاهی این هنرمندان زبده بر الحان موسیقی ردیفی و استفاده ی مستمر از این گونه نغمات در مجالس تعزیه، هویت و ساختار موسیقی تعزیه را پایه ریزی نمود.

استفاده‌ی موسیقی دستگاهی در تعزیه

در زمینه ی استفاده از موسیقی ردیفی در هنر تعزیه باید گفت نمونه های بی بدیل مرکب خوانی در ده مجلس آغازین روزهای محرم و برخی مجالس دیگر، هنر و هوشمندی تعزیه گردان ها و تعزیه خوان ها را در تغییر دستگاه ها و مایگی نغمات به هنگام مکالمات و کاربرد صحیح و منطقی آن ها نشان می دهد. از مجموع یک صد و هفتاد و پنج مجلس تعزیه ای که در سیزده منطقه از ایران بطور کامل شنیده و ثبت شده، این نتیجه قابل توجه است که تقریبا کلیه دستگاه ها، گوشه ها و آوازهای موسیقی ردیفی ایران در مجالس تعزیه مورد استفاده قرار می گیرد. علاوه براین، سود بردن از قدیمی ترین انواع تصانیف در قالب پیش آواز، نوحه و مرثیه نیز معمول بوده است. ضمن این که فرم های مختلف اعم از تلخیص و گزینش اصلح گوشه ها و نغمات دستگاه در شکل های مختلف و تغییر در برخی حالات آن ها جهت تطبیق با حس تعزیه، حاکی از نقش گسترده ی موسیقی سنتی ایران در آوازها و الحان تعزیه است. در بررسی چگونگی و میزان حضور دستگاه های موسیقی سنتی در آوازهای تعزیه، پی می بریم که تقریبا همه ی دستگاه ها و گوشه های موسیقی سنتی در تعزیه حضوری قاطع دارند. با این حال برخی آوازها به دلیل سادگی و انطباق حسی بیشتر با این ژانر حضور چشم گیرتری دارند. به طور نمونه ردٌپای بیات ترک و شور و دشتی در بیشتر مجالس تعزیه قابل ملاحظه است. حال این که همایون و راست تنها در تعداد معدودی از وازهای تعزیه شنیده می شوند.

در عین حال این تأکید خالی از فایده نیست که حضور همه ی آوازهای موسیقی سنتی در مجالس تعزیه این نکته را یادآور می شود که تعزیه خوان ها جهت انتقال و القاء دقیق احساسات خود هیچ گاه به دستگاه ها و یا گوشه هایی خاص اکتفا نکرده و همه ی آن ها را به فراخور کشش و قابلیت آن ها مورد توجه قرار داده اند.

استفاده‌ی نغمات بومی در تعزیه

این که چگونه و از چه راهی مجریان تعزیه در شهر و یا روستای خود توانسته اند، الحان دیگر نواحی را به حافظه ی خود بسپارند، دلایل و زمینه های مختلف را به همراه دارد. بی تردید نقش تعزیه خوانان دوره گرد و همچنین گروه های تعزیه ای که از یک منطقه به منطقه ی دیگر دعوت می شده اند، عامل تعیین کننده ای در این جابه جایی بوده است. تعزیه خوانان با دخالت دادن نغمات بومی در اجراهای خود آن را به عنوان نشانه ای از هوشمندی ، استادی و نوآوری خود قلمداد نموده و به این کار مباهات می ورزیدند. در واقع این گروه آوازخوانان بدعت مذکور را به عنوان سبک و مهر و نشان مخصوص خود می دانستند. به ویژه این که این هنر تازه شکل یافته، از هرجهت آماده ی پذیرش نوگرایی و تغییر بود.

به غیر از این بیشتر تعزیه گردان ها و تعزیه خوان های سال خورده ی نواحی از اجراهای متعدد خود در دیگر استان ها و نواحی کشور سخن می گویند و مردم مختلف شهری و روستایی کشور نیز دیدن مجالس مختلف تعزیه از هنرمندان دیگر نواحی کشور را یادآور می شوند.

تقریبا همه ی این گروه از هنرمندان در مجالس تعزیه به اجرای برخی از الحان و نغمات بومی پرداخته اند. نغماتی که از موسیقی بومی زادگاه شان به عاریت گرفته شده بود. از همین طریق یعنی استفاده از نغمات و الحان بومی و محلی در تعزیه، علاقه مندان رفته رفته به سبک های ویژه ای مأنوس شدند. چنان که در مناطق کرمان، یزد، فارس و اصفهان تعزیه هایی مورد توجه مردم قرار می گیرد که علاوه بر استفاده از موسیقی ردیفی به میدان گسترده ای از الحان بختیاری، بیدگانی، سرگوهی، غربتی، دشتستانی و فائزخوانی و مجموعه ای از تصانیف و ترانه ها با مایگی شوشتری در آن ها استفاده شود. آن چنان که مردم بوشهر و هرمزگان آن دسته از مجالسی را بیشتر پذیرایند که انواع شروه ها ( شروندها )، بیت ها، نوحه های بومی و نغمات مولودی بخشی از موسیقی ان ها را تشکیل داده باشد. در شمال کشور جا به جا می توان نغمه های بومی همچون گیلکی، امیری، دیلمانی و حقانی را در مجالس تعزیه ملاحظه کرد.

آن چنان که در استان سمنان نیز دو آواز بومی این منطقه یعنی حقانی و سرکویری در برخی مجالس تعزیه مورد استفاده قرار می گیرند. این مسئله تقریبا در همه ی نواحی تعزیه خیز قابل ملاحظه است.

سازهای مورد استفاده در تعزیه

منابع تاریخی مربوط به قاجاریه بر استفاده از برخی سازهای بادی بومی و ملی همچون کرنا و سرنا در تعزیه حکایت دارند. ضمن این که شیپور نیز رفته رفته نقش شاخصی در تعزیه می یافت. سازهای کوبه ای متداول نیز عموما دهل و طبل بوده اند. در عین حال نقاره های دوکاسه نیز در تعزیه ی برخی کشور مورد استفاده قرار می گرفت. باید توجه نمود که این گروه از سازها نه جهت همراهی آواز در تعزیه بلکه بیشتر جهت فضاسازی کاربرد داشته اند. باید افزود که در برخی نقاط کشور نی چوپانی یا نی هفت بند نیز از سوی برخی تعزیه خوان ها مورد استفاده قرار می گرفت. استفاده از نی تنها در برخی مجالس تعزیه و به طور نمونه مجلس دوطفلان مسلم و به هنگام چوپان خوانی ها کاربرد داشته است. البته برخی شواهد حاکی از استفاده سنج نیز بوده است که این آلت کوبی نیز مانند طبل و دهل و نقاره صرفا جهت فضاسازی مورد استفاده قرار می گرفته است.

باید افزود در چند دهه ی اخیر استفاده از برخی سازهای موسیقی کلاسیک مانند فلوت کلیددار، قره نی (کلارینت) و ساکسیفون نیز در شهرهای بزرگ و به ویژه پایتخت معمول گردید.

جلال ذوالفنون :
متولد ۱۳۱۶‎/۱۲‎/۱۶ ، آباده فارس
نوازنده و مدرس سه تار، نواساز، مسلط به نواختن تار و ويلن
تحصيل در هنرستان موسيقى ملى
ورود به دانشكده هنرهاى زيبا و اخذ مدرك ليسانس موسيقى
حضور در مركز حفظ و اشاعه موسيقى ايران و بهره مندى از محضر استادان مركز و مكتب برومند
برخى از آثار او عبارتند از:
گل صد برگ، آتش در نيستان (با صداى شهرام ناظرى) ، پرند، پيوند، تكنوازى سه تار و...

اشاره: جلال ذوالفنون، تنها يك استاد موسيقى نيست. مجموعه اى است از دانش، تسلط به فن اجرا و جهان بينى خاص كه هنرمندانى چون او دارند. واقع بينى آميخته به تخيلى كنترل شده، خيالى آزاد و درعين حال مقيد به انگاره هاى فرهنگ اصيلى كه در آن رشد كرده، قلندرى و شوريدگى وسلوكى كه انگار پايانى ندارد. صداى سه تار او، هنگامى هم كه ديگر سه تار نمى نوازد، در گوش و هوش مخاطب هايش طنين انداز است.

طرفداران پرشور ساز او، معتقدند كه ذوالفنون در ساحت ناخودآگاه آنها موسيقى مى نوازد. واقعيت اين است كه به تعبير  زنده ياد اميرحسن يزد گردى: «ساز عرفانى ذوالفنون» ، براى آنها كه دوستدار اين نوع برخورد با سه تار وبا موسيقى ايرانى هستند، جذبه اى هوش ربا دارد.

تمام اينها، در هاله اى ظريف از طنز و ايهام و بداهه گويى هاى آنى كه مشخصه هنرمندان خلاق و رندان خلوت نشينى چون اوست،ديده مى شود.

به قول قدما: «او را كلماتى عالى است» . از جمله: «تابه خود آمدم، ديدم تار سنگينى در آغوش دارم  و بار گرانى بر دوش» . در هنرستان موسيقى ملى، زمان تصدى  روح الله خالقى، سه تار جزو سازهاى اصلى نبود. حتى براى آن دستور (متد) مستقلى ننوشته بودند و عنوان «دستور مقدماتى تار و سه تار» ، بر كتابى بود كه زنده يادان، خالقى، موسى معروفى، زرين پنجه و... نوشته بودند و در هنرستان تدريس مى شد. برادر بزرگ او، محمود (متولد ۱۳۰۰) كه هم اكنون در آمريكا اقامت دارد، از شاگردان كلاس ويولون صبا بود و از معروف ترين نوازندگان عصر خود شناخته مى شد. جلال ذوالفنون كوچك، جزو اولين گروه شاگردانى بود كه در نخستين دوره فعاليت هنرستان موسيقى ملى، با سرپرستى مستقيم  روح الله خالقى (در سالهاى ۱۳۳۸ ـ ۱۳۲۸) وارد شد. هم دوره هاى او نيز بعدها هنرمندان مشهورى شدند، ازجمله هوشنگ ظريف، افليا پرتو، سمين آقارضى، ارفع اطرايى ، نصرت الله گلپايگانى و فرهاد ارژنگى كه اين دو نفر آخر، جوان از جهان رفتند. علاقه ذوالفنون به سه تار بود ولى طبق برنامه درسى هنرستان مجبور شد ويولون و تار بنوازد. هم اكنون نيز وى در نواختن اين دو ساز دستى گرم دارد ولى بدان تظاهرى ندارد. تنها يك بار در سال گذشته، خرق عادت كرد و برنامه اى جمع و جور ترتيب داد و با تار قطعاتى را به اجرا گذاشت و نشان داد كه «هنوز دود از كنده بر مى خيزد» .

ذوالفنون در دوره هنرستان از راهنمايى هاى موسوى معروفى در نوازندگى سه تار استفاده مى كرد. معروفى در آن زمان به تدريس قرآن و شرعيات در هنرستان مشغول بود و ديگر با موسيقى سروكار آشكار نداشت. درآن سالها، بعد از مدتى كوتاه كه  ابوالحسن صبا با هنر درخشان سه تار نوازى خود در راديو تهران جلوه اى تازه كرده و علاقه مندان را به صداى اين ساز مشتاق ساخته بود، به خواهش فرزند  احمدعبادى پسر ميرزا عبدالله، از سه تار زدن در راديو كناره گرفته بود و عبادى، سلطان بلامنازع سه تار نوازى در موسيقى ايران شناخته مى شد.

از نوا در ايام اين كه ذوالفنون جوان به دنبال سبك و سياق نوازندگى عبادى نرفت و گويى از همان اول به دنبال راهى ديگر بود. راهى دور از بدعت هاى فردى و نزديك تر به اصالت هاى هنرى قديم.موسيقى ايران در صد سال گذشته، دوران رونق و رواج چند ساز را گذرانده است كه از ميان آنها، دو ساز «تار» و «ويولون» از همه پر رونق تر بودند. زمان ميرزا حسينقلى تا على نقى وزيرى ، عصر «تار» بود و زمان تأسيس راديو تأسيس مركز حفظ و اشاعه ، يعنى مدتى كمتر از سى سال، عصر «ويولون» در موسيقى شهرى ايرانى حكمفرمايى داشت. رواج مجدد سازهاى مهجور ايرانى از قبيل سه تار و كمانچه، از اواسط دهه ۱۳۰۴ بود كه مقارن شد با تأسيس اولين دپارتمان موسيقى در دانشكده هنرهاى زيبا دانشگاه تهران (۱۳۴۴) و مركز حفظ واشاعه موسيقى (۱۳۳۷) . جلال ذوالفنون جوان جزو اولين گروه دانشجويانى بود كه به اين دپارتمان وارد شد. در حالى كه پيش از آن نيز به عنوان يك موسيقيدان معتبر شناخته شده بود ودر برنامه هاى متعددى در اركسترهاى رسمى حضور داشت. جلال ذوالفنون در اين مراكز با   نورعلى برومند، يوسف فروتن و سعيد هرمزى آشنا شد و از آنها درس گرفت.

او با اين كه در همان زمان تحصيلات هنرستانى كاملى داشت و از مهارت عمل خوبى برخوردار بود، و با اين كه بين محققان موسيقى نيز به عنوان موسيقيدانى اهل تحقيق شناخته شده بود( هرمز فرهت در سال ۱۳۳۶ به راهنمايى او با  صبا آشنا شد و رساله دانشگاهى خود را نوشت)، با وجود اين، در ارتباط با استادان سالخورده اى كه آخرين نسل شاگردان درويش خان درآن سال ها بودند، دنياى تازه اى به رويش باز شد كه تا پيش از آن قابل تصور نبود. آشنايى با مطالب وتكنيك ها و شگردهاى قديمى و معاشرت با موسيقيدانانى كه حال و هوايى بسيار متفاوت با موسيقى هنرستان و موسيقى راديو داشتند، سير و سلوك او را در جهان اصوات، كامل كرد.

برخلاف آنچه كه تصور مى شود، نظام آموزش شفاهى در موسيقى سنتى، در عين اينكه انگاره هاى ثابتى را به هنرجو آموزش مى دهد، به طرزى نهانى، خلاقيت او را تقويت مى كند تا بعدها با گذر از مراحل تكنيك و تمرين، به بيان و لحن فردى خود دست پيدا كند و شبيه به استادش نشود. جلال ذوالفنون، محمدرضا لطفى، داريوش طلايى، حسين عليزاده، چهارهنرجوى مكتب  برومند، هرمزى و فروتن بوده اند اما هيچ كدام مثل يكديگر ساز نمى نوازند. از اين ميان، ذوالفنون تنها كسى بود كه سه تار را به عنوان اولين و آخرين ساز تخصصى خود برگزيد و بر آن وفادار ماند. با توجه به اينكه هيچ كدام از نوازندگان شناخته شده قديم تا امروز به استثناى احمد عبادى سه تار را به عنوان تنها ساز خود برنگرفته بودند، شهامت و ايمان ذوالفنون را در اين تصميم مى توان سنجيد.

با نوازندگى او بود كه سه تار به عنوان سازى مستقل، از بين جمع نخبگان موسيقى به ميان توده مردم راه يافت و ؟ سه تار او در نوارهاى گل صد برگ و آتش در نيستان و شيدايى و...در ذهن و زبان مردم علاقه مند به موسيقى، زمزمه گر شد. به قول يكى از موسيقيدانان، عصر سه تار در زمانه ما را بيش از همه با صداى سه تار ذوالفنون مى شناسند چرا كه هيچ كس بيش از او بر نواختن اين ساز پافشارى نكرده است.

 ذوالفنون : موسيقي براي تعالي ذهن انسان است

موسيقي براي تعالي ذهن انسان است و بايد براي آن از جان مايه گذاشت لذابه دنبال حركتي نو در موسيقي ايران هستيم. موسيقي ظرافت و لطافتهاي وجود انسان را به وي يادآوري مي‌كند و در پرتو آن توجه به حقايق زندگي بوجود مي‌آيد. تمام انواع موسيقي در تعالي ذهن انسان نقش ندارند بلكه بخشي از آن به اين مطلب مرتبط است و بخشي از موسيقي جنبه سرگرمي دارد و معني در آن نيست.

چون نفوذ موسيقي زياد است وقتي بي‌معني شود باعث اختلال و آشفتگي ذهن مي‌شود و انسان را از حقايق دور مي‌كند لذا اين نوع موسيقي آلوده و مسموم است.

كوشش ما حركت به سوي موسيقي از نوع متعالي آن است زيرا موسيقي در تقويت ذهن و هدايت به معيارهاي انسانساز نقش دارد و اكنون نياز جامعه و فرهنگ به آن است.

بايد هرچه نيروي انساني و جوان داريم با خود همراه كنيم و به كمك اساتيد جوان موسيقي، نوعي موسيقي بسازيم كه جوانپسند و جهانپسند باشد. آن نوع موسيقي متعالي است كه در آن معيارهاي انساني و يادآوريهاي زيبايي وجود داشته باشد و علاوه بر آن احساس شود كه موسيقي وظيفه‌اي دارد.

اگر نگاه به موسيقي بسته به نقشي كه در ساختن فرهنگ دارد باشد طبعا حركت ما هم از جهت موسيقيدان و هم از جهت مخاطب متفاوت خواهد شد. آنچه به عنوان موسيقي در جامعه رايج است بخش بسيار كوچكي از موسيقي اصيل است و بايد به مدد سرمايه‌اي كه از موسيقي داريم آثار جوان پسندانه و به روز ارايه كنيم كه حاوي پيام انسان دوستي باشد.

تقسيم بندي موسيقي را به پاپ و غيرپاپ درست نمي‌دانم بلكه موسيقي بايد به دو دسته كلي خوب و بد تقسيم شود. براي پيشرفت موسيقي بايد اميدمان را از ارگانهاي دولتي قطع كنيم زيرا اين مردم بوده‌اند كه در تمام ادوار فرهنگ و هنر را ساخته و حفظ كرده‌اند.

منبع : روزنامه ایران 

پی نوشت: این مطلب در وبلاگ سابق کرشمه منتشر شده بود که به علت هک شدن وبلاگ در دسترس نبود.

اشاره: نقوش و حجاري ها و نگـارگـري هاي به جاي مانده از دوران باستان تا زمان اسلام نشان دهـنده عـلاقه و ذوق ايرانيان به هـنر موسيقي مي باشد. در دوران پس از اسلام موسيقي به دليل مخالف ها، شکوفايي دوران پـيشين خود را از دست داد. ولي به هـر حال به حيات خود ادامه داد.  اين استمرار را مي توان در زمان صفويه در بناي کاخ چهـلستون و اتاق موسيقي کاخ عالي قاپو مشاهـده کرد. 

موسيقي ملي ايران، مجـموعه اي است از نواهـا و آهـنگ هايي که در طول قـرن هـا، در اين سرزمين به وجود آمده و پـا به پاي ساير مظاهـر زندگي مردم ايران تحول وتکامل يافتـه، و بازتابي از خصوصيات اخلاقي، وقايع سياسي، اجـتماعـي و جـغـرافـيايي ملتي است که تاريخـش به زمان هاي بسيار دور مي رسد. ظرافت و حالت تعـمق ويـژه موسيقي ايراني انسان را به تـفـکر و تعـقل و رسيدن به جـهـاني غـير مادي رهـنمون مي سازد.  

موسيقي ملي ايران، که مبـنا و سابقه اي بسيار کـهـن دارد، شامل شاخه هاي مختـلفي به شرح زير است:  

1 - قـبل از اسلام:  موسيقي هاي اقوام کهـن ايران شامل : بـخـتـيـاري، کردي، لري و .....

2 - بعـد از اسلام:  

الف - موسيقي مقامي ( حماسي، تعـزيه، عـزا )

ب - رديفـي ( دستگـاه هاي موسيقي سنـتي ) 

در دوره حاضر اين تـقـسيم بـندي به شرح زير است:   

1 - قـبل از اسلام

2 - بعـد از اسلام

3 - موسيقي هاي محـلي ايران و نغـمه هاي سنـتي ( ملودي هاي دو گـروه قـبل ) و تـنـظيم و تهـيه کلاسيک آنهـا. 

طبق روش طبقه بـندي جـديد در آواز و مقامات، که از حدود صد سال پـيش برقـرار شده، آواز و موسيقي سنـتي ايران را در دوازده مجـموعه قرار داده اند. 

از دوازده مجـموعـه تـقـسيم بـندي شده، هـفت مجموعـه که وسعـت و استـقـلال بـيـشـتري داشتـه اند، دستگـاه ناميده شده و پـنج مجموعـه ديگـر را که مستـقل نـبوده و از دستگـاهـهاي مزبور منشعـب شده اند، آواز ناميده اند.  

بنا براين موسيقي سـنتي امروز ايران، که باقي مانده مقامات دوازده گـانه قـديم است، قـبلا مفـصل تر بوده و امروز جـزئي از آن در دستـرس است. 

بر هـفت دستگـاه اصلي و پـنج آواز، تعـدادي گوشه استواري و الگـوي نوازندگـان و خوانـندگـان امروزي است. 

شمار اين گـوشه ها را 228 ذکـر کرده اند، رديف هاي مخـتـلف و مشهـور استادان موسيقي سنـتي صد ساله اخـير مانـند آقا حسيـنـقـلي، ميرزا عـبدالله، درويش خان و صـبا نـيـز از هـمين نـظم پـيـروي مي کـند. 

اسامي دستگـاه ها و آوازهـا در موسيقي سنـتي ايران

نام هـفت دستـگـاه اصلي عـبارت است از شور، ماهـور، هـمايون، سه گـاه، چـهـارگـاه، نوا و راست پـنجـگـاه؛ نام پـنج آواز بدين شرح است:  اصفـهـان، ابوعـطا، بـيات ترک، افـشاري و دشتـي.  

اجـزاي دستـگـاه و آواز

براي اجراي يک دستگـاه با يک آواز تـرتـيـبي را بايد رعـايت کرد که معـمولا اين چـنـيـن است: 

درآمد، آواز، تصنـيف و رنگ، از زمان مرحوم درويش خان و به ابـتکـاري وي پـيش درآمد و چـهار مضراب نيـز به اين سلسله مراتـب اضافه شده است. 

ترانه هاي فـولکـوريک ايران

زنده ياد خالـقي، در اينباره چـنـين مي نويـسد: 

يکي از منابع ذيـقـيمت موسيقي هـر کشور آهـنگ هـا و نغـمات و ترانه هايي است که در نقاط مختـلف آن مملکـت، خاصه در دهـات، قصبات دور از شهـر به وسيله مردم بومي و روستايي خوانده مي شود و چون اين نوع موسيقي کـمتـر تحـت تاثـير افـکار مردم شهـر نـشـين واقع شده، طبـيعي تر و به موسيقي حقيقي و اصيل و قديمي آن کشور نزديکـتر است؛ جمع آوري آنهـا عـلاوه بر اينکـه باعـث حـفـظ و نگـهـداري آنهـا است، کمکي هـم به تحـقـيق درباره مخـتصات آن مـمـلکـت مي کـند، و چـگـونگي و کـيفـيت آن را معـلوم مي نمايد.    

چـون در ايران اقوام مخـتـلفي ساکـنـند که از نظر فرهـنگ و قـومي تـفاوت هاي بـسياري با يکـديگـر دارند، بنابراين موسيقي فولکوريک ايران داراي خصوصيات بسيار متـنوعي از نظر طرز بـيان و لحـن موسيقي است. مثـلا موسيقي آذربايجـاني، گـيلاني، خراساني، بـخـتـياري، کردي، شـيرازي و بلوچي نـه تـنـها ملودي هـا، که در گـويش نـيز با يکـديگـر بـسيار متـفاوتـند، از نظر فرم موسيقي مي توان از دو نوع موسيقي بومي در ايران نام برد:   

1 - تـرانه هاي بومي آوازي که به صورت انـفرادي يا دسته جمعـي خوانده مي شود. 

2 - رقص هاي محلي سازي که با سازهـاي محلي به اجرا در مي آيد. 

ترانه هاي محلي ايراني از نظر ملودي بـسيار غـني و پـر مايه است که از اين نـظر يـکي از غـني ترين، زيـبا ترين و متـنوع ترين تـرانه هاي فـولکوريک دنـيا هـستـند. اين ترانه ها که نشانهً طرز فکر و تـمدن و فرهـنگ کـشور هـستـند، سينه به سينه نقـل شده و از نسلي به نسل ديگر مي رسد و آئينه تمام نماي افکـار و انديشه هاي مردمي اند که خود خالق و آفـريـنـنده آن بـشمار مي رونـد. اين تـرانه ها از وضع اجـتماع، طرز فکر، نوع زندگي و طبـيعـت که در سرزميـن ايران وجود دارد، يکي از غـني ترين منابع فـرهـنگي ايران به شمار مي آيـند. اين تـرانه ها نمايانـندهً ملت و گـذشته ايران هـستـند و مي توانـند بهـترين الهام بخـش موسيقيدانان در پـديد آمدن آثار موسيقي عـلمي قرار گـيرند. 

نمونه هايي از موسيقي فـولکوريک ايران :

موسيقي بـخـتـياري، لرستان و فارس
موسيقي گـيلان و تالش
موسيقي کردستان
موسيقي سواحل جنوب ايران
موسيقي سيستان و بلوچستان
موسيقي خراسان
موسيقي ترکمن
موسيقي آذربايجان

موسيقي سازي

موسيقي ايراني از زمان هاي بسيار قديم عـمدتا با ساز و آواز توام بوده است و در کـتب تاريخي نيز هـرگـاه به موسيقي اشاره شده بـيـشتر نام الحان و ترانه ها بر جاي مانده است. ولي شکي نيست که موسيقي سازي نيز داراي اهـميت بوده است. 

در حدود صد سال قـبل موسيقي سازي به تـدريج راهـي مشخص در پـيش گـرفـت، و در اين رشته نوازندگـان و آهـنگـسازاني به وجود آمده و نوآوري هايي در اين زمينه انجام دادند.  به طور کلي موسيقي سازي ايراني داراي دو بخش اساس است:  

الف - تکـنوازي که بر پايه موسيقي سنـتي و بداهـه نوازي قـرار دارد. 

ب - هـمنوازي که بر پـايه کارهـاي جمعـي اعـم از گـروه هـاي کوچک يا بـزرگ يک صدايي و يا چـند صدايي استوار است.

تکـنوازي

تکـنوازي در موسيقي مشرق زمين از اعـتبار و اهـميت فراواني برخوردار است. به تعـبـيري مي توان آن را مربوط به فـلسفه و عـرفان شرق و ايجاد ارتـباط معـنوي با عالم بالا دانست. چـرا که نوازنده شرق با ساز و موسيقي خود به نوعي عبادت خصوصاً در کـنج خلوت و تـنهـايي خود مي پـردازد.  

هـمنوازي

از دورهً ناصرالدين شاه قاجار کار گـروه نوازي چـه در زمينه موسيقي و سازهاي سنتي و چه با رعايت اصول و قواعـد موسيقي ارکستر غربي که به وسيله مسيو لومر ( معـلم موسيقي فرانسوي که براي تـدريس در دارالفـنون آن زمان و رشتـه موسيقي نظام به ايران دعـوت شده بود) در قالب موسيقي نظام و سازهاي غـربي به ايران آورده شد، بـيشتر معـمول گـرديد.  بعـدهـا کم کم کار گـروهي رونق بـيـشتري گـرفت، و با اضافه شدن سازهاي غـربي به جـمع سازهاي ايراني و اجراي قطعـات ايراني بر روي آنهـا با فـرم تازه معـمول شد. 

ايرانيان در مقاطع مختـلف تاريخي از آلات متعـدد موسيقي، به ويژه قـديمي ترين آنهـا يعـني ني و دايره استـفاده مي نمودند. انواع آلات موسيقي که مورد استـفاده قـرار مي گـرفته و هـنوز هـم در گـوشه و کـنار اين کشور پـهـناور استـفاده مي شود به هـمراه يک تـقـسيم بـندي کـلي به اين شرح است:   

نی : ني از قـديمي ترين اين نوع است و شامل يک لوله استوانه اي از جـنس ني بوده که داراي هـفت بـند و شش گـره است. ني از دسته سازهـاي محـلي است و تـقـريـبا در تمام نقاط ايران معـمول و رايج است.  

سرنا ساز ديگـري از خانواده آلات موسيقي بادي است که در تـمان نقاط ايران معـمول است و شامل سرناي بـخـتـيـاري و آذربايـجاني است.  در ايران اين ساز به هـمراه دهـل و يا نقاره نواخـته مي شود. لازم به ذکر است که نواخـتن اين ساز در نقاط مخـتـلف کشور در مواقع خاصي و به منظورهاي مخـتـلف انجام مي شود. در کردستان با نواخـتن دهـل و سرنا مرگ کسي را خبر مي دهـند و در شمال ب هـمراهي طناب بازهـا سرنا نواخـته مي شود و در آذربايجان غـربي، روستائيان در عـروسي ها حين رقص چوبي، سرنا مي نوازند. 

کرنا : سازي قديمي و تاريخي است که در استان هاي مخـتـلف ايران به شکـل هاي متـفاوت ساخـته و اجرا مي شود. مهـمترين کرناهـا، کرناي شمال، گـيلان و کرناي مشهـد است. اين ساز بـيـشتر در کردستان و آذربايجان مورد استـعـمال قرار مي گـيرد.

ني انبان بـيـشتر در جنوب ايران مورد استـفاده قـرار مي گيرد و در بعـضي نقاط ايران آن را " خـيک ناي " نـيز مي نامند و در نقاطي از آذربايجان نيز نواخته مي شود. 

آلات موسيقي زهـي

کمانچه : يکي از قـديمي ترين سازهاي زهـي، کمانچه است که اولين شکل ويولون امروزي است. اين ساز نـقـش تک نواز و هـمـنواز، هـر دو را به خوبي اجرا مي کند. کمانچه سازي ملي است. در تمام استان هاي ايران نواخـتن آن متداول است و بـيشتر در ميان طوايف ترک و ترکـمن رواج دارد.  

بربط : سازي از خانواده سازهاي رشته اي مفـيد که به آن " ال عـود  يا   لوت " نيز مي گـويـند. ساخـتمان اين ساز شـبـيه گـلابي است که از درازا به دو نـيم شده است. داراي کاسه اي بـزرگ و دسته اي کوتاه که در آغاز سه رشته سيم داشته است. 

رباب : اين ساز زهـي است از چـهـار قـسمت شامل شکم خـربزه مانـند، سينه، دسته و سر تـشـکـيل شده است. سيم هاي رباب در قديم از روده و امروز از نخ نايلون ساخـته مي شود و مضراب رباب از پـر مرغ ساخـته شده است. اين ساز اساساً سازي محلي است و بـيـشتر در نواحي خراسان معـمول است و هـمچـنـين در نواحي سيستان نيز نواخـته مي شود. 

تار: يکي از سازهاي زهي اصيل ايران است که يک شـکم چـند قـسمتي دارد و داراي شش تار مي باشد. از اين گـروه ســــازهــا، سـه تار و دو تار  را مي توان نام برد که نوازندگي دوتار در تـرکـمن صحرا و نواحي خراسان بـسيار معـمول مي باشد. 

آلات موسيقي ضـربي

از سازهاي ضربي معـروف ايراني دهـل، طبل و تـنـبک مي باشـند.  

دهـل: اين ساز از استوانه کوتاهي از جـنس چـوب که قـطر دايره آن حـدود يک مـتر و ارتـفاع آن 25 تا 30 سانتي متر است تـشکـيل شده و بر دو سطح دايره اي شکـل آن پـوست کـشـيده شده است. مضرابـش دو چـوب يکي به شکـل عـصا و ديگـري ترکه اي نازک مي باشد. دهـل سازي کاملا محـلي و بـيـشـتر هـمراهـي کـنـنده با سرنا است. در مناطق فارس، بلوچستان و کـردستان بـيش از ساير جاها مورد استـفاده قـرار مي گـيرد. 

دايره: اين ساز ضربي که از حلقه اي چوبي تـشـکيل گـرديده که بر يکي از سطوح جانبي دايره اي شکل آن پـوست کشـيده شده است، اين ساز را با ضرب سر انگـشتان هـر دو دست مي نوازند و بـيـشتر شهـري است تا محـلي.  سازي است هـمراهي کـنـنده با ساير سازهـا. دايره در حال حاضر در آذربايجان بـيـشـتر از ساير جاهـا رواج دارد. 

طبل : يکي ديگر از سازهاي ضربي که کوچکـتر از دهـل مي باشد و مضراب آن دو کوبه چوبي است و آن را در مراسم عـزاداري در اکثـر مناطق ايران مي نوازند. 

تـنبک : سازي است از پوست و چوب ( معـمولا گـردو ) و از دو قسمت گـلويي و استوانه اي تـشکـيل يافـته، سطح بالايي آن از پوست و قسمت گلويي آن که با دهانه اي گـشاد دارد باز مي باشد. 

سازهای مضرابی (زهی و کوبه ای)

ساز منحصر بفرد ايراني که در اين تـقـسيم بـندي قـرار مي گـيرد سنـتور است. اين ساز شامل جـعـبه اي ذوزنقه اي است و هـفـتاد و دو رشته سيم سفـيد و زرد تـشکـيل يافـته است. 

سنـتور اساساً سازي است که قابـليت تـکـنوازي و هـمنوازي را داراست و نواخـتن آن در تمام استان هاي ايران متـداول است.

.: نمونه هایی از موسیقی سنتی ایرانی :.

:: موسیقی سنتی ::
مرحوم تاج اصفهانی
استاد طاهر زاده
مرحوم اقبال آذر

:: موسیقی سنتی معاصر ::
استاد محمد رضا شجریان
استاد شهرام ناظری
امین الله رشیدی

:: موسیقی مقامی ::
آذری
آشــوری
بلـوچی
ترکـمن
گیلکی
خراسانی
شـیرازی

« حجم کل آهنگ ها : ۱۳ MG »

پی نوشت: این مطلب در وبلاگ سابق کرشمه منتشر شده بود که به علت هک شدن وبلاگ در دسترس نبود.

شناخت گوهر زیبای موسیقی

 میرزا عبد الله (۱۲۹۷-۱۲۲۲)
وی قبل از هر چیز به عنوان تدوین گر ردیف و انتقال دهندهء آن به نسل بعر و احیا کنندهء سه تار مطرح است. نوازندگی وی تحت تاثیر شیوهء پدرش علی اکبر فراهانی و آقا غلام حسین ، عمو زاده و ناپدریش بود که هر کدام از نوازندگان بی بدیل عصر قاجار محسوب میشوند.

» میرزا حسین قلی (۱۲۳۰-۱۲۹۴)
ساز آقا حسین قلی یکی از قلل رفیع تار نوازی است. انچه از تکنوازی های باقیمانده از او به گوش می رسد دارای شاخص زیر است :

• سرعت و چابکی در مضراب و پنجه
  ریزهای خوش طنین و پر
• استفاده از کنده کاری و تزیینات فراوان با دست چپ هنگام مضراب زدن
• جملات پیچیده و پشت سر هم
• اجرای تریل و اشاره های دو سیمه
• شفافیت منحسر به فرد
• دور و نزدیک کردن مضراب به خرک هنگام ریز زدن
• خلاقیت در ارائهء تکنیکهای بدیع در نوازندگی ، مانند استفاده از انگشت های دست راست به جای مضراب.
• اجرای جمله های کوتاه بدون مضراب و با استفادهء بیشتر از پنجه کاری
• برداشت آزادتر و خلاق از ردیف و ترکیب عناصر آن به شکلی تازه
• استفادهء بیشتر از سکوت.

» غلام حسین درویش (۱۲۵۱-۱۳۰۵)
مهم ترین ابتکار درویش خان اضافه کردن سیم واخوان (سیم پنج فعلی یا سیم هنگام) به تار و گسترش قطعه در فرمهای پیش درآمد ، چهارمضراب ، تصنیف و رنگ و توجه جدی به امر آموزش است.
شیوهء نوازندگی او پرصلابت و در عین حال بسیار لطیف و با احساس بود. درویش آخرین نوازنده ای بود که تمام موارد نوازندگی در دوران اول تار نوازی را دارا بود.

» علی نقی / کلنل وزیری (۱۲۶۶-۱۳۵۸)
شاید وزیری به علت آشنایی کامل و تسلط کامل به شیوهء  قدما نزدیک ترین شیوهء نوازندگی را -به لحاظ صدا دهی وشیوهء مضراب زدن- به میرزا حسین قلی داشته باشد.
از انجا که وی در بسیاری از قطعاتی که ساخته به دنبال بیان جدیدی در موسیقی ایرانی بوده است ، تغییراتی کلی در نوازندگی ساز ار بوجود آمد.
مهم ترین این تغییرات :

• استفاده از پاساژهای طولانی
• به کار گیری دوبل نت و آکوردهای سه تایی ، گلیساندو و استفاده از مالش های عرضی (vib)
• توجه بیشتر به نوانس و عمده کردن آن (متفاوت با شیوهء قدما)
• استفاده از ریزهای بدون تک
• قوی و ضعیف کردن ریز
• عدم اتکا به ردیف ، بداهه پردازی بیشتر همراه با غلبهء اهنگسازی بر ردیف نوازی.
• استفاده از همهء سیم ها و انگشت گذاری های متنوع و بدیع
• ساخت اتودها و قطعه های مختص تـــار
• ابتکار در مضراب بندی های متنوع
• تلاش در جهت تصویری کردن موسیقی
• شروع ساخت ردیف مبتنی بر تکنیک های عالی با ویژگی های تار برای افزایش قدرت نوازندگی
• افزایش پرده ها و طول دسته ی ساز
• ابتکار ساخت تار با وسعت صوتی متفاوت (تار سوپرانو و بم تار)

قابل ذکر است که او اولین تلاش را در جهت ثبت ردیف موسیقی ایرانی به عمل آورده است.

» موسی معروفی (1268-1344)
در شیوه و سبک تا حدود زیادی پیرو قدما است و از ویژگی ی انان در نوازندگی برخوردار است.
از مهمترین آثار وی :

• تدوین و گرد آوری و ثبت ردیف
• ساخت قطعه در فرمهای کلاسیک ایرانی و جدی گرفتن امر آموزش
• حضور در عرصه های اجرای صحنه ای و ضبط موسیقی

تلاشهای ایشان در بالابردن موقعیت اجتماعی موسیقی ایرانی و کمک در تدوین متد آموزش تا شایان توجه است.

» یحیی زرین پنجه (۱۲۷۶-۱۳۱۱)
ویژگی های مهم این هنرمند :

• قدرت و سرعت چشم گیری در اجرای مضراب و انگشت گذاری
• پرکاری و ممارست و تمرین فراوان
• ترکیب خلاق جملات در اجرای ردیف و جوشش ضربی های تند از درون گوشه ها
• ریزهای منحصر به فرد
• اجرای نغمه ها به صورت یک سیمه روی سیم های سفید (در تار هر بر خلاف سه تار به هر دوی سیم های سفید ضربه می زنند. یعنی از بالا به پایین و به هر دو / نواختن نغمه ها و اجرای انها با یک سیم کاری بس دشوار است.)
• قدرت اجرا در سیم بم با سونوریتهء قابل توجه
• خوش سلیقگی و ملاحت در اجرای قطعه های ضربی
• ویبره های (vib) ، همزمان با مضرابهای راست و چپ در ریز با دامنه ء تغییر نسبت به دیگر نوازندگان.

» علی اکبر شهنازی (1276-1363)
اگر علی اکبر شهنازی را عصاره و چکیدهء نسل اول معرفی کنیم سخنی به گزاف نگفته ایم. چراکه ضمن استعداد سرشار و تلاش و پشتکار بینظیر ، فرزند آقا حسین قلی بوده و محضر درس پدر و عمویش میرزا عبدالله را درک نموده است. به طوری که در چهارده سالگی نوازنده ای چیره دست بوده و از صدای ساز ایشان به همراه آواز جناب دماوندی در دورهء اول ضبط ، صفحاتی موجود است. (در این صفحات صدای استاد دماوندی در پایان اینگونه نقل می کند : علی اکبر شهنازی تار می نوازد ... ماشاءالله)
شاید شیوهء نوازندگی وی را بتوان به دو دوره تقسیم کرد :
در دورهء اول بیشتر تحت تاثیر فضای ساز پدر و عمویش بود. از این دوره صفحه ای به نام «با یاد پدر» میرزا حسین قلی (شور) موجود است.
ر دورهء دوم در ساز وی به دلیل تحت تاثیر در محیط اجتماعی ، تفکر غالب زمانه و گسترش تجربیات شخصی در تکنوازی تغییراتی بوجود آمد و باعث پیدایش شیوه ای شخصی ، با شکوه و منحصر به فرد شد. مختصات عمدهء ساز وی در دورهء دوم بدین شرح است :

• استفاده از مضراب بلندتر نسبت به گذشتگان
• بکار گیری انواع ریز از نظر نرمش ، درشتی ، شدت ، عمق و تعداد در واحدزمان
  ایجاد نوانس های متنوع با تغییر فشار دست راست روی خرک
• استفاده از چپ های مکرر با شدت ها ، دامنهء چرخش و نوانس های متفاوت
• استفاده از ضربه زدن با چوبهء کاسه با مضراب در قطعه های ضربی برای دست یابی به رنگ آمیزی جدید
• ابتکار بدیع در انگشت گذاری ضمن تسلّط و اتکا به شیوهء قدما از جمله کندن سیم بــم با شست . استفادهء بیشتر از همزمان گرفتن سیم های اول و دوم و سیم بــــــــم
• گلیساندو و اجرای نت های نا مشخص در انتهای بعضی جمله ها با حرکت دست چپ به سمت ناقاره (بدون فشار دادن سیم روی دسته ســـــــــاز)
• گلیساندو های رفت و برگشتی
• استفاده از نت های هم صدا و هم نام در سیم های مختلف
• اجرای دوبل نت
• به کار گیری بیشتر و متنوع تر خفه کردن (گاهی گرفتن یکباره و همزمان همه سیمها).
• اجرای دو سیمه
• اجرای پاساژهای سریع در سکوت های بین جمله ای

یکی دیگر از وجوه بارز این هنرمند ، توجه و صرف سالیان طولانی عمر به آموزش و انتقال فرهنگ فاخر موسیقی ملی و نوازندگی تار ، اجرای ردیف میرزا حسین قلی و تدوین ردیف عالی تـــار با ضربی های متنوع و گسترش تکنیک های نوازندگی تــــار است.

بررسی خصوصیات سایر تار نوازان در قسمت بعدی ...

نمودار ارتباط اموزشی تار نوازان در دورهء قدیم و جدید

برای دریافت تصویر واضح «اینجا» کلیک کنید

پی نوشت: این مطلب در وبلاگ سابق کرشمه منتشر شده بود که به علت هک شدن وبلاگ در دسترس نبود.

تار را می توان یکی از اصیل ترین سازهای ایرانی به شمار برد. همچنین می توان تار و سه تار را از یک خانواده دانست که به مانند دو برادر ولی با تغییراتی (تغییراتی از قبیل از قبیل اندازه ، نوع و شیوهء نواختن ، سیم ها ، و هارمونی صدا) به هم شبیه اند.

تار سازي است از دسته سازهای سيمي مضرابي. این گونه روایت شده که از زمان قاجاريه به بعد جزء يكي از سازهاي ملي در آمده و با آن مي توان كليه نغمات متداول ايران را بخوبي اجرا نمود.
از نظر معنوي به معناي تار موي ، تار ابرشم ، زه ، وتر ، رشته و به اصطلاح امروز سيم و امثال آن است . در ساز شناسي لفظ تار به معناي يك ساز مستقل است.

اسامي اجزاي مختلف تار ازين قرار است : سيم گير ، كاسه ، نقاره ، دسته ، پوست ، خرك ، پرده ها ، شيطانك ، پنجه ، مضراب ، سيم ، گوشی.

آنچه مسلم است ما تا دوره صفويه سازي بنام و شكل تار امروزي نداشتيم زيرا در نقاشي هاي آن دو رده هم اثري از آن ديده نمي شود ، در صورتي كه در مجلس بزم تالار چهل ستون اصفهان كمانچه و عود و سنتور را مي بينيم. در دوره قاجار تار يكي از اركان موسيقي ايراني شده است. ساز ديگري هم از نوع تنبور و سه تار در ايران داريم كه دو تار ناميده مي شود و در ميان تركمن هاي دشت گرگان نيز معمول است ، شايد بتوان در قفقاز كه نوعي از تار بسيار معمول است سابقه قديمي تري براي آن پيدا كرد. ۱

سیم های این ساز : سيم هاي تار اقتباس از سه تار است منتها براي اين كه صدا قوي تر شود سيم هاي اول و دوم زرد و سفيد را به طور تایی بسته اند و پنج سيم پيدا كرده است و سيم ششم چنانكه معروف است بعدها به وسيله غلام حسين درويش خان از روي سه تار به آن اضافه شده است.
تار دارای شش سیم می باشد : دو سیم اول یک جنس و به جنس فولاد هستند که با هم کوک می شوند.
دو سیم دوم که بعضاً نارنجی یا زنگ رنگ هستند معروف اند به سیم سل که با هم کوک می شوند و همچنین اندازه و قطر آن باید به اندازهء دو شماره از سیمهای سفید بزرگ تر باشد.
سیم پنجم یعنی سیم هنگام که در کوک آن در اجراهای موسیقی متفاوت است و باید از جنس دو سیم اول یعنی سیم های سفید باشد.
سیم ششم یعنی سیم بم از جنس برنج است که کوک ان در اجراها و دستگاه های موسیقی متفاوت است.

دستهء ساز : روي دسته تار دو استخوان كلفت و بزرگ قرار دارد كه از استخوان شتر و يا استخوان پشت ماهي است . در وسط اين استخوان چوب قرار دارد كه پرده ها روي آن بسته مي شوند .

پرده ها : حداقل پرده های این ساز ۲۵ عدد است و می توان این عدد را به ۲۸ و بیشتر نیز رساند. چنانچه بر روی سازهای اساتیدی چون کیوان ساکت ملاحظه می شود ، به دلیل افزایش صدا دهی ساز تعداد پرده ها بیشتر از حد معمول آن هستند.
جنس اين پرده ها از زه يا روده گوسفند است. طول تار معمولا 96 تا 93 سانتي متر است . طول سيم مرتعش يعني فاصله خرك تا شيطانك 66 سانتي متر است .

کاسه و نقاره : جعبه طنيني تار كاسه اي است مركب از دو قسمت ؛ كه بزرگتر را كاسه و كوچكتر را نقاره مي نامند که هر کدام به صورت یک قلب نقش بندی شده است که این دو قلب به یکدیگر چسبیده اند.
روي دهانه ی کاسه و نقاره پوست نازك بره كشيده شده است. این پوست موجب می شود که بازتاب صدا پس از ارتعاش سیم ها بیشتر شود. این در حالیست که در سه تار به جای پوست از یک قطعهء چوبی استفاده می شود و یکی از دلایلی که موجب می شود سه تار صدایی آرام تر پیدا کند همین قطعهء چوبیست. جنس كاسه و نقاره معمولا از چوب درخت توت و چوب دسته را از فوفل يا گردو انتخاب شده است .

اتصال سیم ها : محل اتصال سيم ها به كاسه توسط سیم گیر انجام می شود.  خرک ساز ، سیم ها روی پوست نگاه می دارد و در انتها سیم ها توسط شیطانک گرفته می شوند و بوسیلهء گوشی محکم می شوند.

پدر تار ایران علينقي وزيري موسيقي دان معاصر ، با تغيير قطر سيم ها و پوست و امتداد دسته تار روي نقاره ، سه نوع تار ديگر ابداع نمودند و آن ها را تار باريتون تار معمولي ، تار باس و سپران نام نهادند. دامنه صوتي تار دو هنگام و پنج نت است. از do2 تا sol4 و در تار جديد سه هنگام و يك نت وسعت دارد

تار از زبان مشاهیر :

در برهان قاطع آمده است : تا مخفف تار تنبور است ، تار بر وزن مار ، تار موي ، تار ابريشم ، تار ساز و امثال آن

در فرهنگ آنندراج دربارهء تار اینگونه آمده است : تا مخفف تار است و تار ساز ، چون چنگ و تنبور و قانون و امثال آن.

لسان الغیب : «مغني ملولم نوايي بزن           به يكتايي او ، دو تايي بزن»

قاسم مشهدی : رشته عشق چو بگسست ، فغان خاموش است تار تنبور چو ببريد صدايش ببرد.

حضرت مولانا : مي زن سه تا كه يكتا گشتيم مكن دوتايي يا پرده رهاوي يا پرده رهايي

باز هم حضرت مولانا : چنگ و قانون جهان را تارهاست ناله هر تار در فرمان تو

صائب تبریزی : صائب هلاك زمزمه آتشين ماست هر كس كه ناخني به رگ تار ميزند

قا آنی : زمانه ساز طرب مي زند چنانكه بگوش رسد ز زاويه عنكبوت نغمه تار
و باز هم مولانا : تارهاي چنگ را ما نيم ما چونك در سازيم زير و بم زنيم

پی نوشت: این مطلب در وبلاگ سابق کرشمه منتشر شده بود که بدلیل هک شدن وبلاگ در دسترس نبود.

پیشگفتار ...

بحثی که می خوانید مربوط به استادانیست که ده‌ها سال در ره موسیقی تلاش کرده اند و هر کدام به نوعی گنجینه‌ای از ردیف ها ، گوشه ها و رموز موسیقی را در ذهن خویش با تلاش خویش ثبت کرده اند. هر کدام به نوعی محبوب دل مردم پارسی زبان ایران و حتی جهان شده اند و توانسته اند افتخاراتی را برای خویش به ارمغان بیاورند.

اما به راستی پس از این اساتیدی چون شجریان ، ایرج ، گلپا و ... چه کسانی وارث این موسیقی خواهند شد؟ به نوعی سکان‌دار موسیقی چه کسی خواهد شد؟ آیا پس از این استادان باز هم مردم همان‌قدر که به شجریان و ایرج و گلپا عشق می ورزند به آنها علاقه خواهند داشت؟

براستی چرا پس از شجریان نباید هنرمندی باشد که حرفی برای گفتن داشته باشد و در میدان موسیقدانان جهانی بتواند خود‌نمایی کند؟

البته بحث همایون شجریان کمی با این مباحث متفاوت است ؛ همهء ما می دانیم که همایون شجریان از هر نظر نسبت به هنرمندان دیگری که در این زمینه تلاش کرده اند از امتیازات برتری برخوردار بوده است.

تقصیر استادان نیست ...

برخی می پندارند که این وظیفهء استادان است که شاگرد و هنرجو را پرورش دهد و به قولی در میان هنرمندان دیگر خود نمایی کند. ولی آیا این استادان می توانند شرایط را - آنگونه که خود داشته اند - برای شاگردان خود فراهم آورند؟

اگر به نگاهی گذرا به زندگی استاد محمد رضا شجریان بیاندازیم می توانیم در چند مورد را که در هنرش تاثیر گذار بوده اند را دریابیم.
- نخست شوق و علاقهء فراوان و عطش یادگیری.
- دوران انقلاب و پس از آن.

ولی آیا استاد شجریان (یا هر استاد موسیقی دیگر) می تواند برای حتی یکی از شاگردان خود شرایطی چون شرایط انقلاب را پدید آورد ؟؟!

شوق و علاقهء فراوان و عطش یادگیری ...

شوق هنرمندان دیروز برای یادگیری امروز شجریان و ایرج و گلپا را پدید آورده است.

اگر امروزه شخصی بخواهد موسیقی اصیل کشور خود را (در هر زمینه‌ای چون اواز ، ساز و ...) فرا بگیرد و واقعا شوق و علاقه به یادگیری این گوهر گرانبهاء داشته باشد ، آیا موفق به انجام کار می شود؟ آیا شرایط هم با او سازگار است؟ شرایطی چون ... مشغلهء کاری ... برنامه‌های ناخواستهء زندگی و ...

دوران پس از انقلاب ...

می توان سخت ترین دوره را برای موسیقی اصیل ایرانیان ، دوران پس از انقلاب اسلامی دانست. در کنار همین حرف می توان بهترین دوره را نیز برای ترویج موسیقی سنتی میان عامه مردم همین دوران انقلاب  و پس از آن دانست.

متأسفانه در دوران پس از انقلاب فضا برای ترویج موسیقی بسته شده بود. اگر شخصی در خیابان دیده می شد که ساز به دست دارد کار او را خلاف دین و ... می دانستند.

هم‌چنین در دوران انقلاب اسلامی ایران ، عده‌ای از مردم با فرار از کشور خود و به قول معروف رفتن به آنطرف آب ، خوانندگان لوس انجلسی را تشکیل دادند و ...

در همین دوران بود که استاد شجریان با سختی و مشقت زیاد سعی در بازگرداندن چهرهء واقعی موسیقی اصیل میان افراد بود. در همین دوران بود که هنرمندان چون کیهان کلهر با سختی بسیار زیاد زندگی می کردند. البته تلاش دیگر استادان چون گلپا و ایرج نیز بی تنیجه و تاثیر گذار نبوده است. که یکی از دلایل این مسائل شناساندن چهرهء موسیقی سنتی به عنوان مطربی و ... بود.

تمرین و تمرین و تمرین ...

یکی از عواملی که موجب پیشرفت هنر استاد شجریان شد تمرین های شبانه روزی او در اواز و موسیقی بود. استاد شجریان در یکی از گفته‌هایش می گوید : «آنقدر در ماشین و منزل تمرین می کردم که فرزندانم هم از من یاد گرفته بوند.» شدت تمرین‌هایش استاد شجریان به حی بود که موجب اعتراض همسرش شده بود.
شب و روز کار بر روی دستگاه‌ها ، سازها ، گوشه و ...
آیا اگر فردی بخواهد شب و روز برای موسیقی و پیشرفت موسیقی‌اش تلاش کند ، شرایط با او سازگار است؟ آیا چنین فردی می تواند در مقابل مشکلاتی که پیش روست باز هم بیاستد و باز هم راه خود را پیشه کند؟

اصلا چرا شجریان ؟ چرا گلپا؟ چرا ایرج؟ ... براستی پس از موسیقی دانانی چون لطفی ، شهناز ، علیزاده و ... چه کسانی خواهند آمد؟

-----------------------

چند نکته ...
- دوستی می گوید : مقلدان شجریان بی شمارند! از شاگردان درجه اولش گرفته تا آنهایی که هرگز در مکتب او تعلیم نیافته اند. اما هیچکس شجریان نمی شود. همانطور که هیچ کس گلپا یا ایرج نخواهد شد !!

- قبل از ظهور استاد شجریان ، آیا هنردوستان دیگر می توانستند تصور فردی را (با وجود اسایتدی چون ادیب و بنان) چون شجریان بکنند؟ پس باید این تفاصیل باید به آینده امیدوار بود. شاید شرایط موسیقی عوض شود. شاید هم اتفاقی دیگر بیافد.

- باید صبر کنیم و ببینیم که «همایون شجریان» فرزند چهرهء شاخص آواز ایران می تواند شبیه پدر باشد یا نه ؟!

موسيقي ملي ايران در آخرين روزهاي سال گذشته (24 اسفند84) علي تجويدي را از دست داد.

محمدرضا شجريان در پيام تسليتي كه به همين مناسبت نوشت، از او به عنوان آهنگسازي ياد كرد كه «ذوق آهنگسازي‌اش، اصالت را با نياز و زبان مردم درآميخت، چنان كه نغمه‌هايش بر سر زبان‌ها افتاد و در پي سال‌ها كه از آفرينش آنها مي‌گذرد، هنوز نيز در خلوت و تنهايي مردم زمزمه مي‌شود»‌و افسوس خورد كه: «دريغا هنرمندي اين‌گونه عاشق، سالياني را منزوي شد.

 جز دريغ و حسرت و اندوه در از دست رفتن او چه مي‌توانم گفت؟» و من در خاطراتم برمي‌گردم به چهار سال پيش، پنجشنبه 19 دي ماه 1381، بخش آي‌سي‌يو بيمارستان لقمان، به آن روزي كه...

پنجشنبه 19 ديماه 1381، بخش آي‌سي‌يو، بيمارستان لقمان

با هماهنگي بيمارستان، وارد بخش آي‌سي‌يو مي‌شوم. علي تجويدي روي تخت آي‌سي‌يو دراز كشيده و به سختي نفس مي‌كشد.

«مرا عاشقي شيدا»، «شيرين‌بر»، «آزاده‌ام»، «نه همزباني»، «ديدي كه رسوا شد دلم»، «صبرم عطا كن»، «پشيمانم» و صدها ترانه خاطره‌انگيز ديگر، مدام در ذهنم چرخ مي‌خورد. به چشم‌هاي خسته و دست‌هاي بي‌نصيبش خيره مي‌شوم و بي‌اختيار به ياد آن شعر محمدباقر كلاهي اهري مي‌افتم:

«من از لبه زندگي رد شدم/ چون قديسي از لبه تنهايي خويش
چون زنديقي از لبه ازدحام خويش/ چون مومني در سكوت
و چون كسي كه صداي جهان را شنيده است/ چون شيري گرسنه گذشتم از لبه مردار جهان
گرسنه گذشتم چون فرشته‌اي/ كه در لقمه حراميان طمع ندوخته است...»

در آن پنجشنبه دلگير، وقتي از آن دالان تنگ و تاريك بيرون مي‌آيم، حرف‌هاي پرستاران و پرسنل بخش آي‌سي‌يو مدام در ذهنم تكرار مي‌شود: «خانواده استاد مي‌گويند چند ماه پيش، ايشان مشكلي داشته‌اند و به يكي از بيمارستان‌ها مراجعه كرده‌اند منتها به دليل مشكلات مالي...»

سعي مي‌كنم باور نكنم، اما نمي‌توانم چند ماه پيش از همين تاريخ را به خاطر نياورم كه براي جراحي يكي از فوتباليست‌هاي مشهور كشورمان، بيمارستان‌ها و پزشكان و مسئولان ورزشي و غيرورزشي، همگي بسيج شدند و حالا اينجا...دلخور و دلسرد، بيمارستان لقمان را ترك مي‌كنم و در راه، حرف‌هاي استاد را به خاطر مي‌آورم:

«توصيه من به جواناني كه مي‌خواهند به هر طريقي موسيقي را دنبال كنند اين است كه هرگز منتظر تشويق نباشند و عاشقانه به عرق‌ريزان روح بپردازند؛ درست همان‌طور كه هنرمندان بزرگ دنيا هرگز به خاطر تشويق مردم كار نكردند، مثل باخ، هايدن، موتزارت و بتهوون و كساني كه قرنها از ظهورشان مي‌گذرد و بهترين آثار موسيقي را كه تاج افتخاري بر تارك بشريت است، ساختند، اما در كمال فقر زندگي كردند. جواناني كه به دنبال هنر موسيقي هستند، بايد اين مصيبت‌ها را در نظر بگيرند و عاشقانه كار موسيقي را دنبال كنند.»

تهران، خيابان ري، سال 1298 شمسي

علي تجويدي متولد مي‌شود. هنر، گرانبهاترين ميراث پدري اوست. پدرش، هادي تجويدي، اولين استاد مينياتور ايران و از شاگردان ممتاز كمال‌الملك است كه علاوه بر نقاشي و مينياتور، موسيقي را هم مي‌شناسد و دستي بر ساز دارد. تار را از درويش‌خان فرا گرفته و شيرين مي‌نوازد.

علي تجويدي، تار را از پدر مي‌آموزد، با تار انس مي‌گيرد و چندي بعد، تئوري موسيقي و فلوت را از ظهيرالديني فرامي‌گيرد. ويلن، ساز شانزده سالگي اوست. ويلن و رديف‌هاي موسيقي ايراني را از سپهري و ياحقي درس مي‌گيرد و 2 سال بعد در محضر يكي از بزرگترين اساتيد موسيقي ايران يعني استاد ابوالحسن صبا حضور پيدا مي‌كند و 8 سال از دانش و اخلاق او بهره مي‌برد.

تجويدي به توصيه صبا براي تكميل تكنيك نواختن ويلن و آشنايي با موسيقي غرب، چند سالي هم در كلاس درس مليك ابراهيميان و بابگن تامبرازيان حاضر مي‌شود، چرا كه استادش، صبا، معتقد است: «هنرجوي ويلن براي استحكام انگشتان و آرشه بايد چند سالي از يك معلم اروپايي، متد گام‌هاي خارجي و برخي قطعات ساده موسيقي غرب را ياد بگيرد.»

پس از آن، براي تكميل هنر موسيقي، چند سالي را به مطالعه در زمينه هارموني و اركستراسيون نزد هوشنگ استوار مي‌گذراند و بسياري از آهنگ‌هايي كه قبلا ساخته بود مانند «آزاده‌ام» و «صبرم عطا كن» و «پشيمانم» را براي اركستر بزرگ تنظيم و اجرا مي‌كند. علي تجويدي بحق، يكي از بزرگترين آهنگسازان معاصر ايران بوده كه شاهكارهاي فراواني در موسيقي اين سرزمين از خود به يادگار گذاشته است.

ترانه‌هاي دلنشين او كه در آرشيو برنامه «گل‌ها» ضبط و نگهداري شده، يكي از ميراث‌هاي گرانبهاي هنر موسيقي اين مرز و بوم است.

با سپاس از همشهری

عده ای ما را در موج انتقادات می برند که اینهمه استاد موسیقی داریم چرا کیهان کلهر؟

در ابتدا تنها به بخشی از فعالیت هنری کیهان کلهر اشاره می کنیم. به آن مدرسه های موسیقی که در خارج از کشور تاسیس کرده است. به آنهمه فعالیتی که حتی هم اکنون در آمریکا دارد. خیلی ها این سوابق را می دانند.

در جواب به این دوستا نمی گوییم که صبور باشید و آینده را ببینید. شاید آلبوم تصاویر استادان دیگر نیز در راه باشند و شاید هم نباشند. خدا عالم است.

در هر حال شما را دعوت می کنم که این آلبوم را ببینیند و پیشنهادات و انتقادات خود را در بارهء آن به ما بگویید.

 آلبوم تصاویر کـــــــیــهـــان کــــلـــهـــر
www.Kalhor-pictures.persiangig.com

سلفژ در تعریف متعددی بیان می‌شود. سلفژ را می توان خواندن یک سری نت ها به صورت پی در پی و پشت سر هم و با رعایت قوانین نت ها و سکوت ها و ... معرفی کرد. پایهء یادگیری سلفژ دانستن ارزش زمانی هر نت است و در کنار این باید ارزش زمانی هر سکوت را نیز بدانیم. دربارهء ارزش زمانی نت ها در پست های بعدی بیشتر صحبت خواهیم کرد.

تعاريف كوتاهي از سلفژ:

الف:مهمترين عاملي كه  به معناي اعم ، پايه و اساس جدي در اموزش موسيقي به شمار ميرود سلفژ است كه از دو قسمت عمده تشكيل ميشود :

1- قسمت عملي    2- قسمت نظري 

قسمت عملي شامل خواندن و تلفظ نتها به شكل اوازي و به شكل وزن خواني است و قسمت نظري شامل شناخت كليه علامتها و قواعدي است كه در طي قرنها به منظور اجراي دقيق موسيقي به تدريج ابداع شده و تكامل يافته است تا بتوان شناخت هنري را كه واقعيتي دروني است و بيشتر جنبه عاطفي دارد با اين علامتها و قواعد به شناخت علمي تبديل كرد.

ب : تقسيمات صداي انسان

1- سوپرانو :صداي زير زنانه 

2-متسو سوپرانو : صداي متوسط زنانه 

3-كنترالتو : صداي بم زنانه

4- تنور : صداي زير مردانه 

5- باريتون : صداي بم يا صداي متوسط مردانه

6- باس : صداي بم مردانه و بهترين صداي مردانه 

در هنگام نوازندگي يا خوانندگي اواز سكوتها را بايد اجرا كرد به صورت نخواندن نت و ساكت شدن ولي در ابتدا براي اموزش سلفژ ما باديدن علامت سكوت ، سكوت نميكنيم بلكه به جاي ان كلمه اوم ميگوييم و به اندازه ارزش زماني سكوت انرا ادامه ميدهيم.

مثال: سكوت گرد را با هم اجرا كنيم : بايد 4 ضرب پا اجرا كنيم و و كلمه اوم را تا پايان 4 ضرب پا ادامه دهيم.

نكته: براي درك بيشتر ارزش زماني نتها ميتوانيم اينگونه بيان كنيم كه اگر نت گرد 4 ثانيه در يك قطعه موسيقي طول بكشد نت سفيد 2 ثانيه و نت سياه 1 ثانيه طول خواهد كشيد.

خواندن نتها با اجراي صداي ان نت را كانتات گويند و خواندن نت بدون اجراي صدا و فقط گفتن نام انرا پارلات گويند

شما بايد توانايي خواندن بي صداي نتها را پيدا كنيد و نتهايي كه به شما داده ميشود را با تمپوي مشخص بخوانيد و بعد كم كم قدرت نت خواني خود را افزايش دهيد بطوريكه نت بعدي را هم در ذهن داشته باشيد و اگر كسي نت بعديِ نتي را كه شما خوانده ايد با دست بپوشاند شما باز هم انرا بخوانيد.

مساله ديگري كه اينجا بياد خاطر نشان كرد مساله فركانس گيري است كه شما بايد با سازي كه در اختيار داريد اين كار را انجام دهيد كه البته ما در اينجا فركانس گيري با پيانو را توضيح ميدهيم.

فركانس گيري چهار مرحله دارد 

1- شنيدن صداي نت اجرا شده 

2- اجراي ان  در ذهن

3- اجراي ان با صدا 

4-تطابق دادن هر چه بيشتر صداي خود با صداي ساز كه در فضا باقي مانده است

با تشکر از ایران‌فلامینکو

بخش اول | بخش دوم | بخش سوم 

اینگونه آغاز می‌‌شود ...

خورشید در ژاله ماند.

شاید این دفتر،
دفترچهء خاطره‌ایست.
از،
سال‌های پر فراز و نشیب
از رنج
از عشق
از زندگی،

به سال‌های دور بر می گردیم
به سال‌هایی که همبستگی موج می‌زد.
کسی ‌‌نمی‌‌پرسید
کیستی؟
چه فکر می‌‌کنی؟
جان ، هدیه‌‌ی کوچکی بود
برای دوست، برای همسایه ، برای هموطن.
اگر لقمه‌‌ی نانی داشت
اگر پناهی داشت
بی‌‌دریغ مال تو بود.
شهریور ۵۷ از نیمه گذشت
کم‌‌کم تابستان فرومی‌‌کشید و پاییز خبر از خزان می‌‌آورد.

۱۶ شهریور همه‌‌چیز گنگ بود.
نبضی به‌‌طور مرموز می‌‌تپید.
خورشید در افق مانده بود و
یارای حرکت نداشت.
روز هفدهم بدون خورشید اغاز شد.
صدای همهمه‌‌ی پر شوری از افق اوج می‌‌گرفت.
اندک‌‌اندک موجی عظیم که خورشید را به دوش داشت در شهر نمایان شد.
آن روز خورشید از ژاله طلوع کرد.
تا عشق را بیامورد،
نور بگیرد،
تابان بماند.
نبض مرموز می‌‌تپید و لحظه به لحظه صدایش بلندتر می‌‌شد.
و ناگهان
سکوت، سکوت و سکوت.
ژاله خون شد.
نبض مرموض ایستاد
و هیچ‌‌گاه خورشید به افق بازنگشت.
او ماند،
در ژاله.

حسین علیزاده
شهریور ۱۳۸۴

...........................................................

با این تصانیف ادامه پیدا می‌‌کند

ژاله خون شد (عراق - اصفهان) - شهریور ۱۳۵۷
اتحاد (اصفهان) - اسفند ۱۳۵۷
شهید شهید شهید (دشتی - ماهور) - دی ۱۳۵۷
آزادی (چهارگاه) - شهریور ۱۳۵۹
صبوح (بیات ترک) - پاییز ۱۳۶۳
بیا ساقی (شور) - بهار ۱۳۶۴
آهوی وحشی (راست پنجگاه) - تابستان ۱۳۶۴
بیا تا گل برافشانیم (اصفهان) - زمستان ۱۳۶۴
بی تو بسر نمی شود (نوا) - زمستان ۱۳۶۵
یار دلنواز (همایون) - زمستان ۱۳۶۶
دلشدگان (عراق - ماهور) - تابستان ۱۳۷۱
گلچهره (دشتی) - تابستان ۱۳۷۱
پیمان عشق (سه‌‌گاه) - تابستان ۱۳۷۱
امید عشق (شوشتری) - تابستان ۱۳۷۱
پروانه شو (اصفهان) - بهار ۱۳۷۶
راز نو (نوا) - خرداد ۱۳۷۶
دیر فانی (بیات ترک) - مرداد ۱۳۷۶ - بیاد ناصر فرهنگ‌‌فر
غم با طبیبان (دشتی) - ۱۳۷۹
بوسه‌‌های باران (راست‌‌پنجگاه) - ۱۳۸۱

...........................................................

کتابی که معرفی شد مجموعه ای از تصنیف های ساخته شده توسط استاد حسین علیزاده است که از شهریور ۱۳۵۷ تا ۱۳۸۱ گردآوری شده است. این مجموعه تصنیف ها به سه قسمت :

۱. سروده‌‌های انقلاب
۲. تصنیف‌‌های نوین‌‌
۳. تصنیف‌‌های سنتی

تقسیم می‌‌شوند.

...........................................................

بوسه‌‌های باران
تصنیف های حسین علیزاده

ناشر: موسسهء فرهنگی هنری ماهور
مرکز پخش : موسیقی عارف (۳۳۹۰۰۷۳۹)
قیمت: ۲۵۰۰۰ ریال

***

در جایی بودم ... دوستی که در کارگاه تخصصی آواز استاد محمد رضا شجریان قبول شده صحبت می کرد. از وضعیت کارگاه ، از ادامه دادن آن ، عواملش و از همه مهم تر از محمد رضا شجریان که سرپرستی این کارگاه را بر عهده داشت. می گفت استاد محمد رضا شجریان مردی است با زبانی صریح ... بسیار راحت با سایر مردم ... او تعریف می کرد تنها استادی که من برای او شاگردی کردم استاد دوامی بود ؛ از زبان استاد می گفت : من نزد چندین و چند استاد آواز رفته ام از هرکدام چیزی گرفته ام [ مصداق همان مثلی که از هر باغی گلی چیده است ]. او می گفت این جلسات قرار است تا ۴ جلسه ادامه پیدا کند ولی از نظر خیلی ها محمد رضا شجریان شخصیتی نیست که کاری را شروع کند و بی اعتنا به آن و در دوره ای محدود آن را رها کند. استاد محمد رضا شجریان یکی از برجسته های موسیقی هستند. پس باید امیدوار بود که این جلسات ادامه پیدا میکند.

***

در حد استاد محمد رضا شجریان و یا مرحوم رسول ملاقلی پور نمی دانم که این مطلب را در اینجا بنویسم. از شما برای این بخش از مطلب معذرت می خواهم ... اما شاید خیلی ها صحبت های یکی از اولین های (!) سیاست ایران را شنیده باشند. در مورد انرژی هسته ای و کشف آن توسط دختری ۱۶ ساله. واقعا نمی دانم چه باید کرد. اگر این دختر ۱۶ ساله توانسته است که با ابزاری ساده انرژی هسته ای تولید کند ، در واقع کار آن توهین بزرگی است به چند صد دانشمند و پژوهشگر هسته ای که برخی ها حتی ماهانه هم خانوادهء خویش را نمی بینند تا کار خود را پیش ببرند و تحقیقاتشان را به نتیجه برسانند.

اگر این شخص توانسته است که این کار بزرگ را انجام دهد پس در درجهء اول باید مبتلا به سرطان شده باشد ... در مرحلهء دوم چگونه توانسته است سانترفیوژها را کنار هم قرار دهد ، چون برای اضافه کردن یکی از این دستگاه ها به مجموع چند هزار تایی آنها باز نیز مکافاتی است که دانشمندان آن را تحمل می کنند ...

بی تردید باید شک کرد که دکترای برخی مسئولین از کجا آمده است ...

در اين آلبوم كه توسط شركت سروش منتشر خواهد شد ، آثار باران، دستان، شيدايي با صداي "محمد رضا شجريان" ، من از روز ازل و بهار دلنشين با صداي "بنان" و كاروان شهيد ، اندك اندك و مطرب مهتاب رو با صداي "شهرام ناظري" در كنار هم قرار گرفته است .

براساس اين گزارش، همچنين تصنيف‌‏هاي حال خونين دلان، صياد و روزگار كودكي با صداي "عليرضا افتخاري" ، آسيمه سر و ديده بگشا با صداي "محمد اصفهاني" و جلودار با صداي "حسام الدين سراج" در اين مجموعه ديده مي‌‏شود .

در اين ميان موسيقي فيلم‌‏هاي سر به داران اثر "فرهاد فخر الديني" و از كرخه تا راين ساخته "مجيد انتظامي" و نيز آثاري با صداي "امير تاجيك" ، "مجيد اخشابي" ، "مهرداد كاظمي"، "محمد گلريز"، "عليرضا عصار" و "عبدالحسين مختاباد" مجموعه قابل توجهي را براي علاقمندان موسيقي ايراني فراهم آورده است .

لازم به ياد آوري است كه اين آثار با نظر سنجي بيش از يك هزار نفر از هنرمندان عرصه موسيقي از سوي مركز موسيقي صدا و سيما به عنوان يكصد اثر برتر تاريخ موسيقي ايران معرفي شده است

البته کمی برای این پست دیر است ... اما بد نیست این تصاویر را با هم به اشتراک بگذاریم.

بخش موسیقی آلبوم تصاویر استاد محمد رضا شجریان نیز آماده و پذیرای شما است.

شما می توانید با ورود به آلبوم تصاویر استاد شجریان و توسط لینکی که در صفحهء اول داده شده است به صفحهء موسیقی آلبوم تصاویر استاد شجریان هدایت شوید. در این بخش چندی از آلبوم های استاد محمد رضا شجریان قرار داده شده است که می توانید با ورود به هر آلبوم آهنگ های آن را به صورت آنلاین گوش کنید.

از امکانات این بخش:

» قسمت بندی بصورت آلبوم
» گوش کردن آهنگهای هر آلبوم به صورت آنلاین
» دریافت جزئیات هر آلبوم موسیقی
» در یافت تصویر روی جلد هر آلبوم
» ...

آلبوم تصاویر محمد رضا شجریان

استاد فرهنگ شریف در سال ۱۳۱۰ در آمل دیده به جهان گشود و در دوران کودکی همراه با خانواده به شهر ری عزیمت کرد و در مدرسه دارالفنون به تحصیل پرداخت.

از آنجا که خانواده او اهل فرهنگ و هنر بودند و پدرش دکتر حبیب اله خان شریف از شاگردان علی اکبر شهنازی بود و همچنین علاقه وافر فرهنگ شریف به موسیقی باعث شد تا او از سن ۱۰ سالگی به فراگیری در نواختن تار روی آورد. نخستین استاد وی عبدالحسین شهنازی و تنها شاگرد وی بود.

فرهنگ شریف ردیف را نزد علی اکبر شهنازی آموخت ودر سال ۱۳۲۵ برای اولین بار به رادیو رفت وبا دکتر شاپور نیاکان و صبا همکاری کرد و پس از آن در سال ۱۳۲۹ همکاری خود را با مهدی خالدی و سپس با برنامه های گلها و برگ سبز آغاز نمود.

فرهنگ شریف در بسیاری از کنسرتها و برنامه های فرهنگی جهت شناساندن موسیقی اصیل ایرانی حضور داشته است که از مهمترین آنها عبارتند از رایان فرانسه - موزیک سنتر لوس آنجلس - برلین- سالزبورگ مسکو- کندی سنتر واشنگتن و همچنین در سال ۱۹۷۱ نواخته هایی  از اثار استاد توسط یونسکو به شکل صفحه موسیقی در جهان منتشر و پخش شد.

یکی ازنقاط اوج در موسیقی ایرانی تکنوازی بر پایه بداهه پردازی است. اما آنجاکه این بداهه نوازی موجد سبکی نو و ممتاز باشد قبول عام و خاص یافته و نوازنده آنرا به درجه اجتهاد میرساندکه بالاترین درجه در تکنوازی است و همین جاست که نوازنده را از درجه استادی موسیقی به درجه هنرمندی ارتقا میدهد. به گواه تاریخ معدود نوازندگانی به این درجه نائل شده اند.

فرهنگ شریف با سبک ممتاز و بی بدیل خود از سویی و نوازندگی پر صلابت و شفاف وطبع خلاق خویش از سوی دیگر بی شک از نوادر هنرمندان اصیل این مرز و بوم میباشدکه نه تنها زخمه های دلنشین او جان مشتاقان را جلا میدهد بلکه شیوه بدیع نوازندگی او چه در زمینه تکنیکی و چه در زمینه جمله پردازی و فصاحت و بلاغت ملودیک مطالب آموزنده فراوانی برای نوازندگان و علاقمندان به موسیقی ایرانی در بر دارد.

فرهنگ شریف نوازنده ای است که با خلق شگردها و لحن های خاص خود بیانی مستقل واصیل به تار بخشیده است.

........................................................................................................................

مصاحبه با استاد فرهنگ شریف

از چند سالگی جذب موسیقی شدید؟
چهار ساله بودم که متوجه شدم پدرم نزد علی اکبر خان شهنازی آموزش ساز تار می بیند و در آن سالها که به روش سینه به سینه آموزش داده می شد معمولا پیش درآمدهای طولانی را به هنرجویان آموزش می دادند. یک بار که پدرم در حال نواختن یکی از این پیش درآمدها بود در حین نواختن ادامه پیش درآمد را فراموش کرد و من بدون مقدمه به پدرم گفتم آقا جون ادامه آهنگی که می نواختید این طوری است و سپس شروع کردم به خواندن ادامه پیش درآمد. پدرم از من خواست ادامه پیش درآمد را ازابتدا تا انتها برایش بخوانم. و من این کار را بدون هیچ اشتباهی انجام دادم و از آن به بعد حکم ضبط صوت پدرم را ایفا میکردم و هرزمانی که دچار مشکل میشد ازمن کمک می گرفت. وقتی پدرم متوجه استعداد و علاقه من شد ساز تار را نزد عبدالحسین شهنازی برادر علی اکبر شهنازی فرا گرفتم.

از ویژگی های ساز تار بگوئید و چرا از میان این همه ساز تار را انتخاب کردید؟
 تمام صداهایی که از این ساز بیرون می آید ازهیچ ساز دیگری بیرون نمی آید ومن موفق شده ام بیش از سی نوع صدا ازاین ساز بیرون بیاورم که امیدوارم در آینده ای نزدیک دانسته هایم را به هنر جویان تار آموزش بدهم.

مهمترین استاد شما چه کسی بود؟
عبدالحسین شهنازی که با پدرم در ارتباط بود مهمترین استاد من بود که خیلی زیبا ساز می زد بطوریکه هر وقت دست به ساز میبرد من محو ساز زدنش میشدم. وی به سبک میرزاعبداله عمویش نوازندگی میکرد و علی اکبر خان به شیوه کلاسیک نوازندگی می کرد. چند سالی افتخار شاگردی ایشان راپیداکردم.متاسفانه ایشان (عبدالحسین خان) در سن چهل سالگی فوت می کنند. و فقط یک صفحه از آثار ایشان باقی مانده است.وبا مراوده با اساتید مختلف همه و همه الهام بخش نوازندگی من بوده است. در سن چهار سالگی بخاطر دارم پدرم صفحاتی از یک کمانچه نواز اهل باکو داشت که هر شنونده ای را مسحور می کرد.

 نام ایشان را می دانید؟
بله موسیو هایک اهل قفقاز بود و قطعاتی را در اصفهان- چهارگاه و بسته نگار نواخته بود که درآرشیو رادیو موجود بود. سالهای بعد این دو صفحه را تهیه کردم و وقتی آنها را به دقت گوش دادم متوجه شدم بیشتر قطعاتی که تا به حال نواختم در نوازندگی ایشان هم وجود دارد و در حقیقت متوجه شدم آنچه را که در چهار سالگی شنیدم بخوبی حفظ کردم.

خود شما ابداعاتی در ردیف های موسیقی ارائه کرده اید؟
بله در شیوه قدیم موظف هستید جز به جز دستگاه را کنکاش کنی در حالیکه من ثابت کردم که می توان از طریق وارد شدن به گوشه ای می توان وارد قطعات شد مثلا از طریق کرشمه وارد دستگاه شور شد. در این زمینه کارهایی انجام داده ام که به زودی این شیوه را در نوازندگی ام به هنرجویان موسیقی ارائه خواهم داد.

نزد استاد وزیری شاگردی داشته اید؟
خیر ولی بخاطر دارم زمانی که ایشان متصدی رادیو بودند با آقای ملاح که داماد ایشان بودند در رادیو همکاری داشتم و قطعات استاد وزیری را اجرا میکردم یک روز آقای ملاح مرا به آقای کلنل وزیری معرفی کردند (زمانی که کلنل وزیری به دلیل کهولت سن سه تار می نواختند) وبنده درحظورایشان قطعات بندباز و دخترک ژولیده را اجرا کردم و درپایان گفتند شما تنها کسی هستیدکه توانسته ای این قطعات را به زیبایی اجرا کنید و پیشنهاد میکنم قطعات من را در کنسرتی اجرا کنید. و وقتی به استاد گفتم این آثار رابه وسیله گوش از حفظ کرده ام ونواخته ام گفتند عجیب است که حتی انگشت گذاری و طریقه مضراب زدنتان طبق دستورات من است که همان اجراها و اظهار لطف ایشان را درنواری نگهداری کرده ام.

نظر شما درباره تکنوازان فعلی کشورمان چیست؟
آقای ظریف و آقای جلیل شهناز کارشان عالی است و بقیه هنرمندان هم کارهای قابل تاملی دارند.انشاءاله که هنرستان های موسیقی هم درتربیت نوازنده فعال هستند بطوریکه درآینده تعداد نوازندگان خوب کشورمان بیش از این خواهد بود. حاصل کار آهنگسازان کشورمان را درطول این ۲۷سال چگونه ارزیابی میکنید؟ بدنبوده ولی نسبت به گذشته هنوز کاری در این دوره ندیدم که مثل کارهای گذشته بین مردم زمزمه شود.

با خبرشدیم درروزهای پایانی ریاست جمهوری آقای خاتمی نشان درجه یک هنری معادل دکترا را از دست ایشان دریافت کردید در این باره توضیح دهید.
یک بار از دفتر آقای خاتمی با من تماس گرفتند و زمانی را برای ملاقات باایشان در اختیار من قرار دادند درهنگام دیدار ایشان از وضع من سوال کردند از جمله اینکه: شماازجایی حقوق دریافت میکنید.گفتم:خیر . گفتند: نشان درجه یک هنریتان را  گرفته اید گفتم:خیر . درپایان گفتند چه کاری از من توقع داریدو من گفتم دیدار با شما بهترین هدیه برای من بود و خداوند این هنری را که به من عطا کرده بالاترین هدیه است وخودم را در عین نیاز نیازمند نمی بینم و سپس آقای خاتمی به وزیر وقت ارشاد گفتند تنها کسی که درطول هشت سال خدمتم از من چیزی نخواست ایشان بودند و دستوراهداء نشان درجه یک هنری را صادر نمودند.

چه صحبتی با علاقمندان خود دارید؟
اوقات خوبی را برای تک تک مردم خوبمان آرزو دارم و تنها توصی ام به هنر جویان این است: هر نوع موسیقی راکه می شنوند باتفکر گوش دهند در یک خط حرکت نکنند و سعی کنند چارچوب را بشکنند و نوگرایی و ابداع داشته باشندو از قطعات ردیف خودشان قطعاتی ابداع نمایند و آن راتغییر دهند.

منابع: سایت استاد فرهنگ شریف

........................................................................................................................
دانلود کنید و گوش دهید

تار استاد فرهنگ شریف هـمراه استاد مـحمدرضا شـجریان

تار استاد فرهنگ شریف با همراهی استاد اکبر گـلپایگانی

تار استاد فرهنگ شریف بـا همراهی مرحوم پرویـز یاحـقـی